اصول و دستاوردها/ دولت با دنیا چه کرد؟

ترازوی دیپلماسی جمهوری اسلامی؛ زمانی که آیت‌خدا رئیسی دولت سیزدهم را شروع کرد، توازن واجب را نداشت و شاهد این مدعا هم کفه‌ای بود که به سو غرب سنگینی می‌کرد و نیازمند بازگشت به تعادل بود.

به شرح پایگاه خبری صفحه اقتصاد ، سوم شهریور ماه سال قبل و در پی سیزدهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری در ایران، دولتی بر سرکار آمد که گفتمان خود را مردم و هرآنچه به نفع اون‌هاست، تعریف کرد. دولتی که به ریاست آیت‌خدا «سید ابراهیم رئیسی» و در یکی از دشوارترین مقاطع سرزمین تشکیل شد. دولت سیزدهم در حالی سکان هدایت امور اجرایی سرزمین را بر وظیفه گرفت که اقتصاد آلوده به رانت ارزی و نظام توزیع یارانه در سرزمین، از راه عدالت خارج شده بود و شرایط معیشتی مردم چندان مطلوب نبود. شاخص اطمینان اجتماعی و امید مردم به بهبود شرایط افول قابل ملاحظه‌ای را علامت می‌داد و مردم به مخصوص در مناطق محروم از بی‌توجهی‌ها گلایه‌مند بودند.  در عرصه روابط بین‌الملل همه چشم‌ها به برجام و مذاکرات و سه سرزمین اروپایی و آمریکا دوخته و در عرصه سیاست داخلی هم درگیری‌های لفظی اعضای قوای مجریه و مقننه به روتین تریبون‌های سرزمین تبدیل شده بود. این بخشی از چالش‌هایی بود که دولت سیزدهم در شروع کار با اون روبرو بود و برای اصلاح هریک از این رویه‌های اشتباه در یک سال قبل به شکل جهادی و شبانه‌روز در میدان بوده است. الآن در نخسین سالگرد شروع رسمی کار و وظیفه دولت در شرح‌های مختلف به‌مطالعه این تلاش‌های جهادی در عرصه‌های مختلف می‌پردازیم. در این شرح به اصول دیپلماسی جمهوری اسلامی در دولت سیزدهم و دستاوردهای اون خواهیم پرداخت.

سه اصل دیپلماسی در دولت سیزدهم

«اولویت ما در ارتباطات خارجی، کشورهای همسایه خواهند بود»؛ جمله‌ای که خرداد ماه سال قبل از سوی آیت‌خدا رئیسی و در جریان رقابت‌های انتخاباتی اعلام شد و به نوعی خط‌ ها قرمز دولت سیزدهم را در ارتباط با دنیا روشن کرد. «دیپلماسی متوازن»، «منطقه گرایی» و «توسعه دیپلماسی اقتصادی» سه اصل برنامه‌ریزی‌های دولت در یک‌سال قبل بود تا در سایه اون بتواند حراستی حداکثری از منافع مردمی داشته باشد. سفرهای منطقه‌ای رئیس‌جمهور، میزبانی از همتایان در تهران، گفت‌وگوهای تلفنی، ساختن مراکز تجاری و حمایت از هیأت‌های اقتصادی از مهمترین کارها دولت است که در راستای همین اصول ارزیابی می‌شود.

نخستین مسافرت رئیس جمهور و شروع روند پذیرش ایران در سازمان شانگهای

نخستین مسافرت خارجی آیت‌خدا رئیسی ۲۵ شهریور سال قبل به تاجیکستان بود و در این مسافرت دو روزه، عضویت دائم ایران در یکی از مهمترین سازمان‌های مشترک‌المنافع قطعی و روند اون شروع شد. نفع این سازمان برای مردم ایران چه خواهد بود؟ پرسشی است که افکار عمومی حق دارند در یک سالگی این عضویت از دولت بپرسند و در پاسخ به اون هم می‌توان گفت: شانگهای سازمانی با عضویت چین، روسیه، هند، پاکستان، تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان، قرقیزستان و ایران (اعضای اصلی) و مغولستان، افغانستان، بلاروس، (اعضای فرعی) ۲۳ درصد جغرافیای زمین، ۴۵ درصد فراوانی این کره و ۲۵درصد تولید ناخالص دنیا را به خود اختصاص داده است. در سال ۲۰۱۹ اندازه اقتصاد ۱۲ ‌عضو ســازمان همکاری شانگهای، ۱/ ۲۰ تریلیون دلار بود. این رقم معادل ۹/ ۲۲ ‌درصد از اقتصاد جهانی است و عضویت ایران در این سازمان بین‌المللی پس از ۱۷ سال، زمان ارزشمندی برای استفاده‌گیری از این ظرفیت بزر است. دسترسی به بازارهای آسیای میانه و در پی اون گسترش پروژه‌های حمل‌ونقل، همکاری‌های بانکی، گمرکی و کشاورزی از مهم‌ترین دستاوردهای همکاری جمهوری اسلامی با این نهاد بین‌المللی خواهد بود و بر پایه نزد‌بینی تحلیلگران اقتصادی با پیوستن ایران به سازمان همکاری شانگهای صبر می‌رود که مجموع حقوق سرزمین در حدود ۳۷۰ ‌میلیون دلار افزایش یابد.

مسافرت به ترکمنستان؛ اجلاس اکو و سوآپ گازی

عشق‌آباد مقصد دومین مسافرت خارجی رئیس‌جمهور بود و آیت‌خدا رئیسی به منظور سخنرانی در اجلاس اکو در ترکمنستان وجود یافت. دستاوردهای این مسافرت را هم می‌توان در ۲ گروه قرار داد: سوآپ گازی سه جانبه و قراردادهای دو جانبه با ترکمنستان. در این مسافرت یکی از مهمترین قراردادهای انرژی جمهوری اسلامی بسته شد؛ «سوآپ گازی ایران-ترکمنستان-آذربایجان». قراردادی که منجر به پایدارسـازی تأمیــن گاز پنــج اســتان شــمالی ایران (خراســان رضــوی، شــمالی و جنوبــی، گلســتان و سـمنان) و افزایـش ضریـب استفاده‌منـدی ایـن اسـتان‌ها از گاز در فصـول سـرد سـال خواهد شد. با ارزش و مهم بودن این قرارداد اما تنها به حوزه انرژی محدود نخواهد ماند و شروع مسیری است که منجر به رفع سوتفاهمات چند سال قبل تهران و عشق‌آباد خواهد شد.

حـل و دوره مسـئله ترانزیت بین ایران و ترکمسـتان، جلب توجه فعالان اقتصادی و تجار ایرانی در ترکمنسـتان بـرای نقشـه‌راه و حضـور فعـال در مبادلات تجـاری، توافـق بـرای توسعه مسیرهای ترانزیتی بین ایران و آذربایجان با وجود شرکت‌های ایرانی و تشکیل کارگـروه ویـژه بـرای پیگیـری و اجرایـی شـدن توافقـات مطـرح شـده از مهمترین دستاوردهای این مسافرت برای جمهوری اسلامی بود. در پاسخ به این سوال که اکو برای مردم چه آورده‌ای خواهد داشت؟ می‌توان گفت: نیم میلیارد از فراوانی دنیا در کشورهای این سازمان عضو هستند، یک‌ سوم منابع انرژی دنیا در این سرزمین‌ها قرار دارند که می‌توان اون‌ها را خط واصل شرق و غرب دنیا فهمید. نیروی انسانی و هویت مشترک دینی و فرهنگی، سازمان همکاری‌های اقتصادی (اکو) را به سازمانی ارزشمند تبدیل کرده است. و با توجه‌ به ظرفیت و توانمندی‌های کشورهایی که عضو اون هستند، می‌تواند در راه توسعه کشورهای ایران، ترکیه، پاکستان، افغانستان، جمهوری آذربایجان، قزاقستان، ترکمنستان، قرقیزستان، ازبکستان و تاجیکستان، حائز با ارزش و مهم بودن مخصوص باشد.

مسافرت به روسیه؛ ارتقاء محسوس روابط دو جانبه

مسافرت به مسکو را می‌توان یکی از مهم‌ترین سفرهای رئیس‌ دولت سیزدهم در یک سال قبل فهمید، سفری که همین با ارزش و مهم بودن اون سبب شد که از سوی رسانه‌های داخلی و خارجی مورد توجه مخصوص قرار گیرد. آیت‌خدا رئیسی ۲۹ و ۳۰ دی ۱۴۰۰ در روسیه وجود یافت تا سطح همکاری و روابط راهبردی تهران-مسکو را ارتقاء دهد. واقعیت انکارناپذیر دنیا امروز؛ قدرت و نفوذ ایران و روسیه در منطقه وجهان است، قدرتی که برای محدودسازی اون تلاش‌های بی‌وقفه‌ای از سوی غرب انجام می‌شود که تحریم‌های اقتصادی یکی از این تلاش‌هاست. در همین راستا همکاری‌های امنیتی، اقتصادی و تجاری بـرای مواجهه با تحریم‌هـا در دستور کار گفت‌وگوهای دو جانبه دو رئیس‌جمهور قرار داشت. در این مسافرت آیت‌خدا رئیسی شخصا با هیأت‌های تجاری مسکو ملاقات و گفت‌وگو و تصریح کرد؛ ظرفیت‌های مغفول مانده بسیاری در دو سرزمین وجود دارد که می‌تواند به بهبود شرایط اقتصادی ملت‌ها کمک کند. شناسایی این ظرفیت‌ها، یکی از مهمترین مأموریت‌هایی بود که در این مسافرت به کارگروه‌های اقتصادی از سوی رئیس‌جمهور محول شد.

قطر؛ ایستگاه پایانی ایستایی روابط با همسایگان

همسایگان؛ به مخصوص کشورهای کنار دریا فارس بر پایه اصول نشانه شده فوق باید به مدار توجه سیاست خارجی و دیپلماسی سرزمین بازمی‌گشت و مسافرت خارجی چهارم به دوحه پایتخت قطر در همین راستا تعریف می‌شود. در این مسافرت ۱۴ سـند همـکاری میـان مقامـات ایـران و قطـر، امضا شد و توافقی برای ساخت دفتر تجاری به امضای طرفین رسید که تا موانع تجاری، اقتصادی و اندوخته‌گذاری بین دو سرزمین کاهش یابد. میزبانی جام‌جهانی فوتبال از سوی قطر به نام همسایه و شریک استراتژیک ایران، فرصتی برای تهران محسوب می‌شود که این مسافرت شروع برنامه‌ریزی برای همکاری‌های مشترک در این زمینه بود. در این مسافرت رئیس‌جمهور در ششمین نشست مجمع کشورهای صادرکننده گاز (GECF) هم شرکت کرد. کشورهای عضو این مجمع در مجموع ۴۵ درصد از سهم معامله جهانی گاز و ۶۵ درصد از ذخایر اثبات شده جهانی گاز را در اختیار دارند. ایران یکی از عظیم‌ترین دارندگان ذخایر اثبات‌ شده گاز طبیعی دنیا است که با داشتن ۳۳۸ هزار کیلومتر شبکه داخلی گازرسانی، از کشورهای پیشرو در این زمینه به حساب می‌آید و با توجه به موقعیت جغرافیایی و زیرساخت‌های موجود، می‌تواند مطلوب‌ترین گزینه برای انتقال گاز به شرق و غرب باشد.

مسقط، شریک مورد اطمینان تهران

رئیس جمهور در راستای استراتژی سیاست همسایگی، مسقط را مقصد پنجمین مسافرت منطقه‌ای خود انتخاب کرد و دوم اسفند سال قبل راهی عمان شد. در این مسافرت ۱۲ سند همـکاری در حوزه‌هـای انـرژی، سیاسـت، حمل و تعریف، همکاری‌های دیپلماتیـک، روابط تجـاری و اقتصـادی، علمـی، زیسـت‌محیطی و ورزشـی میـان مقامـات دو کشـور به امضا رسید و به دستور رئیس‌جمهور زیرساخت‌های مورد نیاز به منظور ساخت خانه معامله ایران در عمان ساختن شد.

اجلاسی برای خزر

کشورهای ساحلی دریای خزر به سیاق سال‌های قبل، هشتم تیرماه سال جاری در ترکمنستان گرد هم آمدند تا به بررسی جدید‌ترین تحولات مرتبط با این حوزه آبی و چالش‌های اون بپردازند. آیت خدا رئیسی هم ضمن شرکت در این نشست با سران همسایگان ایران ملاقات و گفت‌وگو کرد. در این اجلاس رژیم حقوقی دریای خزر که بتواند شرایط ویژه ایران را در سواحل لحاظ کرده و به شکل منطقی درباره خط مبدأ، بسترهای دریا و دیگر موضوعات حقوقی تصمیم‌گیری کند، مورد تأکید رئیس‌جمهور بود. آیت‌خدا رئیسی همچنین در حاشــیه اجلاس ســران کشــورهای ســاحلی دریــای خــزر بــا «ولادیمر پوتین»، رئیس جمهور روسیه، «الهـام علـی‌اف»، رئیس جمهـور آذربایجـان، «سردار بردی محمداف» رئیس جمهور ترکمنستان دیـدار و بـر تقویـت همکاری هـای کشـورهای همسـایه در عرصه هـای فناورانـه، اقتصـادی و انـرژی و تسـریع در تهیـه پیـش نویـس موافقتنامـه روش تعییـن خطـوط مبـداء مسـتقیم مبـدأ در دریـای خـزر تاکیـد کرد.

آیت خدا رئیسی در یک سال قبل همچنین میزبان همتایان منطقه‌ای و بین‌المللی خود هم بود. مصطفی الکاظمی، نخست وزیر عراق، بشار اسد، رئیس‌جمهور سوریه، «شیخ تمیم‌بن‌حمدآل‌ثانی» امیرقطر، «امامعلی رحمان» رئیس جمهور تاجیکستان، «نیکلاس مادورو» رئیس جمهور ونزوئلا، «سردار بردی‌ محمداف» رئیس‌جمهور ترکمنستان، «قاسم ژومارت توکایف» رئیس جمهور قزاقستان، مهمان رئیس جمهور بودند.

مدیریت بحران در مرزهای شرقی و غربی

شروع کار دولت سیزدهم در شهریور سال قبل با سقوط کامل کابل و تسلط نیروهای طالبان بر این سرزمین و شروع نگرانی‌های امنیتی در مرزهای شرقی بود. وزارت خارجه در این زمینه استراتژی صبوری و خویشتنداری در نزد گرفت تا این بحران با کمترین صدمه ممکن به سرزمین مدیریت شود. ایران از یک سو طالبان را دعوت به تشکیل دولت فراگیر کرد و از سوی دیگر تلاش کرد مهاجرت آوارگان افغان را کنترل کند و از دام خطرناکی که آمریکا برای ایران تدارک دیده بود تا سرزمین را درون درگیری‌ کند، بگریزد.

دیگر تحولی که کوشش آیت خدا رئیسی در ابتدای کار خود با اون درگیر شد، افزایش تنش‌ها در مرزهای شمال غربی سرزمین بود. درگیری جمهوری آذربایجان و امنستان مرزهای شمال غربی سرزمین را مستعد بحران و تنش کرد و بازیگری مخرب برخی قدرت های فرامنطقه‌ای و رژیم صهیونیستی هم امکان گسترش بحران در این منطقه را افزایش داد.

برخی تحرکات در ماه‌های ابتدایی کار دولت منجر به واکنش قاطع ایران در مرزهای شمال غربی شد و تهران با برگزاری رزمایش در این منطقه علامت داد که در نگهداری از منافع مردمی و  اصول خود با کسی مماشات نمی‌کند اما عین حال به واسطه ارتباطات عمیقی فرهنگی و مذهبی تلاش کرد این بحران را هم مدیریت کند. رایزنی‌ها و گفت و گوهای دیپلماتیک با کشورهای منطقه و استفاده از سایر ظرفیت‌های ترانزیتی را می‌توان بخشی از تلاش‌های دولت سیزدهم در این زمینه بیان کرد. به طوری که امروز می توان گفت قسمت زیادی از این سوء تفاهمات برطرف شده است.

موضع‌گیری اصولی ایران در قبال بحران اوکراین را هم می‌توان از تصمیماتی فهمید که دولت سیزدهم در یکی از مقاطع حساس بین‌الملل گرفت و از یک سو تاکید کرد که حفاظت از جان شهروندان و غیرنظامیان و رعایت حقوق بشردوستانه باید مورد توجه همه سو‌های مناقشات اوکراین باشد و از سوی دیگر درباره زیاده‌خواهی غرب در قطعه ناتو هشدار داد.

شروع گفت‌و گو با عربستان

رابطه با ریاض به دلایل پیدا و پنهان بسیاری، عرصه سوتفاهم‌های بسیاری بود و دولت سیزدهم از همان ابتدای کار خود تلاش کرد اون‌ها را برطرف کند. تلاش‌های تهران برای رفع سوء تفاهم موجود با استقبال عربستان مواجه شد و گفت‌وگوهای رسمی و غیررسمی تهران-ریاض الآن در نقطه‌ای قرار دارد که می‌توان از بازگشت اون به روال عادی سخن گفت.

ایران و اجلاس ضمانت دوستی در سوریه

هفتمین اجلاس سران کشورهای ضمانت کننده روند آستانه ۲۸ تیرماه در تهران بــا حضــور رؤســای جمهــور ایــران، روســیه و ترکیــه برگــزار شـد. برگزاری نشست روند آستانه در تهران، به فاصله چند روز از مسافرت «جو بایدن» به منطقه تهران را به کانون دیپلماسی تبدیل کرد. مدیریت تحولات سوریه و تثبیت دیپلماسی به جای ابزارهای نظامی در این سرزمین، پررنگ‌سازی نقش تهران در تحولات سوریه و بازسازی این سرزمین و مواجهه با زیاده‌خواهی‌های رژیم صهیونیستی در منطقه را می‌توان از مهمترین اهداف جمهوری اسلامی در نشست آستانه ارزیابی کرد. در این نشست ایران تلاش کرد آینده زمین بازی در سوریه را تعیین کند هم برای بازیگران منطقه‌ای و هم فرامنطقه‌ای.

امضای هشت سند و یادداشت تفاهم همکاری بین ایران و ترکیه

در مسافرت «رجب طیب اردوغان» رئیس‌جمهور ترکیه به تهران و در جریان نشست روند آستانه، طــر ح جامــع همــکاری بلندمــدت میــان ایــران و ترکیــه، موافقتنامــه در زمینه‌هــای توســعه تامیــن اجتماعــی و ورزش، حمایــت از بنگاه‌هــای کوچــک اقتصــادی، همکاری‌هــای رادیــو و تلویزیونــی و همــکاری میــان ســازمان ســرمایه‌گذاری و کمک‌هــای اقتصــادی و فنــی ایــران و دفتــر ســرمایه‌گذاری ریاســت جمهــوری ترکیــه از اســناد و یادداشــت تفاهم‌نامه‌هایــی بود کــه بــه  امضــای مسئولان ۲ کشــور رســید.

مذاکرات رفع تحریم‌ها و اصول اون

در نهایت مذاکرات رفع تحریم‌های هسته‌ای که در دولت قبل شروع شد و به برجام منتهی شد، پرونده پیچیده و عجیبی بود که به دولت سیزدهم رسید. تداوم راه این مذاکرات اما به راه قبل ممکن نبود و رفع تحریم‌ها علیه ایران با مدلی که طراحی شده بود، ممکن به نظر نمی‌رسید. برجام باید منجر به رفــع کامــل تحریم‌هــا، مهــار زیاده‌خواهــی سو‌هــای مذاکــره، رعایـت خطـوط قرمـز ایران و صیانـت از حقـوق مردم می‌شد و این جز با تغییر دیدگاه کلان مذاکره کنندگان ایران میسر نبود. مذاکرات رفع تحریم‌ها از آذرماه سال ۱۴۰۰ شروع و تاکنون ادامه داشته است تا تحریم‌های غیرقانونی علیه مردم ایران رفع شود.