هنر کاشی کاری در مرقد مطهر رضوی + تصاویر

مرقد مطهر رضوی نمایشگاهی مصور از فرهنگ و هنر ایرانی و اسلامی است که زیباترین و چشم نوازترین هنر‌های اصیل و سنتی از جمله هنر کاشی کاری را در پیشگاه و سرای این بارگاه معنوی می توان مشاهده کرد.

کاشی کاری مرقد امام رضا ع

کاشی‌هایی زرین‌فام، معرّق، معقلی، هفت‌‏رنگی و زیررنگی با نقوش مختلفی از شمسه‌‏ها و نیم شمسه‏‌ها، ترنج‏‌ها و سرترنج‌‏ها، اسلیمی ها و ختایی ها تا نقوش هشت، شش و چهار گوش، گلدانی، ستاره‌‏ای، ناودانی و… جلوه بصری خاصی به مرقد بخشیده و معنویت این مکان نورانی را دوچندان کرده اند. در این شرح نگاهی اجمالی به کاشی های موجود در پیشگاه‌های بارگاه منور رضوی داریم.
 

مکاتب جداگانه هنری در کاشی کاری های مرقد

کاربرد کاشی در معابد و مکان های مذهبی به هزاره دوم نزد از میلاد برمی گردد؛ یعنی زمانیکه برای اولین بار از خشت های لعاب دار در معابد استفاده شد. پس از اون به دوره هخامنشی، ساسانی و اسلامی می رسیم که در هریک از این دوره ها، کاشی هایی با نقوش و رنگ های ویژه داریم. در دوره اسلامی، هنر در همه زمینه ها به اوج بزرگی، با ارزش و مهم بودن و زیبایی خود رسید؛ زیرا هنگامی هنر اصیل و گرانبهای ایرانی با فلسفه و حکمت اسلامی درآمیخت به شکل یک هنر فاخر حقوق و در مکان های مذهبی از جمله در مساجد و بقاع متبرکه و جا‌های دیگر استفاده شد که جمع این نوآوری ها را در کاشیکاری های مرقد مطهر امام رضا (ع) می بینیم.

عکس کاشی کاری مرقد امام رضا ع

اوج هنر کاشیکاری مرقد مطهر در دو مدرسه جداگانه متجلی می شود؛ نخست هنرکاشیکاری دوره تیموری و صفوی که اون را در پیشگاه انقلاب اسلامی و عبادتگاه گوهرشاد می بینیم. دوم هنر کاشیکاری دوره قاجار که در پیشگاه آزادی یا همان پیشگاه جدید به کار رفته است و هر یک دارای ویژگی های متفاوتی است.

هنر کاشی کاری عصر تیموری و صفوی در مرقد مطهر

هنر مهم کاشی کاری دوره های تیموری و صفوی که در پیشگاه انقلاب اسلامی و عبادتگاه گوهرشاد به خوبی نمود یافته، استفاده  ویژه و نمادین از کاشی است به طوریکه بهشت را برای ما تداعی می کند؛ در این کاشی ها از رنگ های درخشان خاصی در زیبا جلوه دادن فضا‌ها و روی دیوار‌ها استفاده شده، همه کاشی ها در دوره تیموری و صفوی زمینه لاجوردی رنگ دارد که نماد آب است و برگ ها و برخی از عناصر نقش ها هم زیادتر آبی رنگ بودند یعنی لاجوردی یا آبی و فیروزه ای.

ورودی رواق دارالرحمه با کاشی‌کاری منحصر به فرد

از آنجایی که در دوره تیموری و صفوی هنرمندان خردمند بودند و علوم گوناگون از جمله فلسفه و منطق، ریاضی و همچنین با زبان رنگ ها آشنایی کامل داشتند، می‌خواستند با کاربرد این رنگ‌ها بهشت را در پیشگاه های مرقد مطهر تجسم بخشند. دوم اینکه با رنگ های یواش ویژه معنوی همانند آبی و آبی کم رنگ و لاجورد در واقع آسمان و آب را تداعی کنند. نقوش روی این کاشی ها نیز شامل موتیف ها و تزئینات خاصی است که هم جنبه عرفانی و هم جنبه  جهانی دارد؛ همانند اسلیمی ها و گل و برگ ها و نقوش نمادین برخی از حیوانات که ریشه در اسطوره ها دارند.

اما اتفاق مهم دیگر دوره تیموری و صفوی که اون را از دوره قاجار متمایز کرد، کاربرد کاشی معرق بود. کاشی معرق علمی بود که برای اولین بار در عبادتگاه جامع زوزن در سال ۶۱۷ هجری  قمری نوآوری شد. کاشی معرق از گران ترین، مرغوب ترین و زیباترین نوع کاشی بود و این حسن را داشت که با اون هیچ فضایی خالی از نقش نمی ماند؛ یعنی با برداشتن قطعه‌ ها ریز و کوچک کاشی معرق در رنگ های مختلف، کاشی کاران می توانستند تمام گوشه ها، زوایا و حرکت های منحنی را پر کنند. این امکان با کاشی مسطح یا خشتی ابدا میسر نبود. ما بهترین نمونه های کاشی معرق را در ایوان مقصوره عبادتگاه گوهرشاد و پیشگاه انقلاب می بینیم.

نقوش اسطوره ای در کاشی های پیشگاه انقلاب اسلامی

در پیشگاه انقلاب اسلامی نقوش اسطوره‌ای عجیبی به چشم می خورد؛ همانند نقش شیر، اژدها، مار، پرندگان و خورشید به شکل های مختلف که همه برگرفته از اسطوره های تاریخی ماست. این مسئله مرهون آگاهی و علم هنرمندان و معماران ما به اسطوره ها بود. نقش اژد‌ها در پیشگاه انقلاب با دنیا هستی و خلقت دنیا هم ارتباط دارد و مفهومی مینوی پیدا می کند. هنرمندانه ترین نقوش اژد‌ها را در دو غرفه در دو سو ایوان ساعت، پس از ورودی پیشگاه انقلاب می بینیم که دو اژد‌ها به هم پیچیده اند. اژد‌ها در اسطوره ها آفریننده دنیا خلقت و نگهدارنده گنج های پنهان است؛ گنج پنهان مرقد مطهر رضوی هم حضرت رضا (ع) هستند.

کاشی کاری پیشگاه انقلاب در مرقد امام رضا

در ایوان شرقی نقارخانه دو شیر را در حال از بین بردن یک دیو می بینیم؛ تجلی شیر به شکل‌های مختلف است: تجلی آسمانی، خورشید. تجلی زمینی حیوان شیر، تجلی معنایی رنگ شیر و تجلی روشنایی و حتی نماد یکتا، ایزد و مهر را هم دارد. جنگ شیر و گاو نیز در دو جای دیگر از پیشگاه انقلاب دیده می‌شود. اصل این نقش در تخت جمشید است. شیر نماد سفیدی، خورشید، روشنایی و گرما، روشنایی و ایزد مهر و گاو، نماد ابر و سیاهی و زمستان و سرما است. در تخت جمشید،تسلط شیر بر گاو، غلبه گرما بر سرما، روشنایی بر تاریکی و تحویل سال را علامت می‌دهد.

کاشی های پیشگاه آزادی

پیشگاه آزادی یا جدید، از سال ۲۲۴ تا سال ۲۲۷ هجری قمری، در تاریخ فتحعلی شاه قاجار ساخته شد. پس کاشی های این پیشگاه وابسته به دوره قاجار است. همه چیز در این دوره تغییر می کند. رنگ زمینه در پیشگاه انقلاب لاجوردی و آبی است که در اینجا تبدیل به زرد و قرمز می‌شود که دو رنگ کاملا نامناسب برای فضای مرقد است؛ برای چی که رنگ ها زبان و پیام دارند.

مثلا زرد رنگ بیماری و قرمز رنگ خون است و برای یک مکان معنوی مناسب نیست. سبک نقاشی این دوره که روی کاشی های پیشگاه آزادی جلوه گر شده رئال و واقع گرایی است همانند درختان میوه؛ حتی گاهی نقوشی را در این پیشگاه می بینیم که به هیچ وجه با مرقد مطهر همخوانی ندارد؛ در واقع هنرمندان دوره قاجار زبان عرفان را به فراموشی سپرده اند.

کاشی‌ کاری پیشگاه آزادی مرقد امام رضا (ع)

از کاشی معرق هم در این پیشگاه خبری نیست و کاشی ها خشتی و هفت رنگ هستند که یا به کمک میخ اون ها را به دیوار نگه داشته اند یا طوری وصله و پینه کرده  و به شکل نامناسبی کنار هم چیده اند. در حالیکه اسلیمی‌های پیشگاه انقلاب از خاک نمی‌روید از درون یک گل می‌روید، یعنی از سرشاخه یک اسلیمی دیگر می روید و این علامت بی انتهایی دنیا، پیچیدگی انسان،   برتر خواهی و تکامل انسان و حرکت او به سو خدا است.

ولی چنین مفهومی را دیگر در دوره قاجار یعنی کاشی های پیشگاه آزادی نمی بینیم، بلکه اسلیمی یا از درون گلدان یا از پشت توده خاک خارج آمده است. نقش اژد‌ها هم در این پیشگاه کاملا تقلیدی است و حکمت کاربرد اون مدنظر آرتیست نبوده، زیرا معماران دوره صفوی و تیموری خردمند بودند و علم آنها در هنرشان نیز تجلی می کرد. ولی هنرمندان دوره قاجار علم اندکی داشتند و زیادتر تحت تاثیر هنر غرب بودند.

 کهنه ترین کاشی های مرقد: کاشی های درون روضه منوره

دیوار‌های دور و بر روضه منوره به ارتفاع ۹۲ سانتی‌متر با کاشی سنجری تزئین شده که مربوط به آغاز قرن هفتم هجری قمری است. این کاشی‌ها بخشی از اِزاره‌های دو متری دیوارهاست؛ اِزار یا اِزاره در معماری به معنی قسمت پایینی دیوارهاست که به کف زمین متصل می‌شود. این کاشی‌های ممتاز و نیز کتیبه دور و بر جبهه خارجی در نزد روی مبارک، در رواق دارالحفاظ، از شاهکار‌های بی نظیر و از کهنه‌ترین کاشی‌های عهد اسلام است.

کاشی های دور و بر روضه منوره

این کاشی ها فراوان زیبا و نازک و در رنگ قهوه‌ای، فیروزه‌‎ای فراوان زیبا، لاجوردی و سفید هستند. اشکال این کاشی‌ها هندسی است و تفاوت شاخصی با زیادتر کاشی‌های دوره‌های بعدی و حتی سایر کاشی‌های مرقد دارد. برخی به اشتباه تصور می کنند که این کاشی ها مربوط به دوران سلطان سنجر سلجوقی است؛ حال آنکه سنجر از القاب سلطان محمد خورازمشاه هم بوده و چند نفر دیگر از خوارزمشاهیان هم لقب سنجر داشته  اند.

کاشی های بنا‌های جدید مرقد رضوی

در کاشی کاری دوره همزمان به طرزی آشکار از طرح‌ها و راه‌های سایه پردازی و گل فرنگی‌های قاجاری دوری شده و در عوض پایبندی به سبک و سیاق دوره صفوی مشهود است. نما‌های پیشگاه جمهوری اسلامی، قدس و جامع رضوی غالباً با کاشی معرق لباس یافته و بر روی سردر ایوان جنوبی پیشگاه آزادی، قسمت دیگری از کاشی کاری معرق با طرح‌های نوین اجرا شده است. از کاشی با طرح گل و بوته (گل فرنگ) به راه همزمان هم در فضا‌های محدودی از قبیل ورودی‌های مرقد مطهر استفاده شده است.

تصاویر هنر کاشیکاری در مرقد

در مجموع در دوران همزمان، هنر کاشی کاری به نام تزئین غالب در معماری فضا‌های بیرونی و نما‌های خارجی بنا‌ها شناخته می‌شود؛ در نما‌های داخلی رواق‌های جدید دارالولایه، دارالحجه، دارالهدایه و فضا‌های داخلی کتابداری مرکزی زیادتر از گچ بری آینه کاری و نقاشی استفاده شده است.

زیادتر بفهمید : کاشی ایرانی؛ هنری که یاد بردن می‌شود؟ + تصاویر

زیادتر بفهمید : عکسهای کهنه و تاریخچه مرقد امام رضا

زیادتر بفهمید : ایران زیباترین بناهای کاشی کاری شده دنیا را دارد + تصاویر

زیادتر بفهمید : چهل نکته جذاب درباره ‘مرقد امام رضا(ع)’

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
seemorgh.com/culture
منبع: yjc.ir