برچسب: تحولات

آمار و اطلاعات ما از تحولات صنعت شیشه گری در ایران فراوان ناقص می باشد برای چی كه در این منطقه هویت هیچ مركز شیشه سازی توسط باستان شناسان كشف نگردیده است. بنابراین اندوخته های ما درباره ی تاریخ شیشه گری ایران، به ماهیت اشیاء شیشه ای مكشوفه در خاك این منطقه محدود می شود. 

كاوش ها و حفاری های باستان شناسی در ایران، نمایانگر این است كه احتمالا کهنه ترین شیشه های به دست آمده در كشور ما وابسته به چغازنبیل می باشد.

طبق این كاوش ها گیرشمن بطری های شیشه ای و همچنین تعداد زیادی لوله های شیشه ای در حفاری های این منطقه به دست آورده است. 

کهنه ترین شیشه جام در معماری

کهنه ترین شیشه ایران به لوله‌ های شیشه‌ ای دوره عیلام میانه (۱۳۰۰ ق.م)  مربوط است که از کاوش‌ های زیگورات چغازنبیل به دست آمده و با توجه به محل کشف آنها و بررسی بقایای موجود یک دَر عیلامی که توسط همسر گیرشمن، تانیا گیرشمن شکل گرفته بود، می‌ توان اون را کهنه‌ ترین شیشه جام (عنصر وابسته به معماری) نامید، به این ردیف که لوله‌ های شیشه‌ ای رنگی به‌ منظور تزئین و القای زیادتر حالت روحانی معابد روی در ورودی‌ ها نصب می‌ شد.

 تصویری که ملاحظه می فرمایید مربوط به کاوش های رومن گیرشمن در سال 1960 میلادی است.

کاوش های رومن گیرشمن در چغازنبیل

نحوه قرارگرفتن این درها فراوان جذاب است آنها به شکل عمودی به وسیله چوب هایی که از بین رد می شود متصل به در شده است همچنین تکنیک ساخت اون قطعه مفرغی است که از نادرترین تکنیک های ساخت شیشه های قدیمی است.

شیشه های قاب گرفته توسط گیرشمن در موزه مردمی ایران

در عصر آهن نیز تکنیکی موسوم به موزائیک در شیشه‌ گری مرسوم شد که رشد اون را در محوطه‌ های ایرانی همانند تپه حسنلو و مارلیک و در بین‌النهرین «تل‌الریماح» مشاهده می‌کنیم.

یك گردنبند شیشه ای آبی رنگ، وابسته به 2250 ق .م درشمال غربی ایران كشف شده كه بررسی این آثار، حاكی از قدمت این صنعت در كشور ما می باشد. طبق كاوش های باستان شناسی نیز قطعه‌ ها شیشه ای در لرستان، شوش و حسنلو به دست آمده كه همگی وابسته به دوران نزد از تاریخ می با شند.

شیشه گری در دوره هخامنشی

در دوره هخامنشی شیشه‌ گری به‌طور وسیعی رشد پیدا می‌کند. با کاوش‌ های متعددی که در ساتراپی‌ های کشورهای مفتوحه این شاهنشاهی شکل گرفت، ابعاد نوینی از این هنر نیز کشف شده است. در این دوران علاوه بر شیشه مات و نیمه‌ شفاف که اکثرا در ساخت زیورها و نوعی سرمه‌ دان مورد استفاده قرار می‌ گیرد که با روش‌ های قطعه گلی و قطعه میله‌ ای و مزین به رشته‌ های شیشه‌ ای اضافه ساخته می‌شدند، شیشه‌ گران برنده به تولید سبکی از کاسه‌ های شفاف و بی‌ رنگ شدند که پراکندگی اون در سرتاسر امپراتوری از جنوب گرجستان تا مصر و دریای اژه و سیاه دیده می‌شود.

پیاله شیشه ای هخامنشی یافت شده از ساتراپی های غربی

اولین علامت ها از ظروف شیشه ای دوران هخامنشی به متنی از آریستوفان مربوط می شود كه در یكی از آثار خود به مصرف ظروف شیشه ای در دربار ایران نشانه می نماید.

تحول از شیشه‌ گری سلطنتی به شیشه‌ گری صنعتی: اختراع لوله دم

تا قبل از نیمه دوم قرن اول قبل از میلاد شیشه‌ گری به‌ عنوان هنر درباری و سلطنتی معروف است و جز مراکز معدودی در طول تاریخ از هزاره سوم قبل از میلاد تا شروع هلنیسم به تولید شیشه نمی‌ پرداختند.

در دوره هلنی شیشه‌ گری با بالا رفتن مقام حرارت پیشرفت زیادی کرد و شیشه‌ ها تقریبا شکل یکپارچه به خود گرفتند که این ویژگی‌ ها ابتدا در اسکندریه و سوریه (سیدون) امروزی و سپس به‌طور همزمان در سوریه و مصر رواج داشته است. با اختراع لوله دم در سال ۵۰ قبل از میلاد مسیح سرعت رشد این هنر شتاب بیشتری به خود می‌گیرد و نهایتا به تولید فراوان شیشه منجر شده و در نتیجه کاهش هزینه‌ها و قیمت تمام‌شده محصولات را در پی دارد.

شیشه گری در دوره اشکانی

در دوره اشکانی که همزمان با این دوره بوده است، شیشه‌ ها اکثرا با تکنیک‌ های دمیده آزاد و دمیده در قطعه و در انواع شکل‌ های مختلف ساخته می‌ شده‌ اند.

شیشه گری در دوره ساسانی: تراش شیشه، دمیدن آزاد و دمیدن در قطعه

در دوره ساسانی از طرفی طیف وسیعی از کارگاه‌ های این رشته در سرتاسر امپراتوری شکل گرفت و از سو دیگر با رشد بازرگانی و معامله راه ابریشم تعداد زیادی از ظروف شیشه‌ ای دوره ساسانی به کشورهای شرقی صادر می‌شد. كشف تعداد زیادی از اشیاء شیشه ای وابسته به تاریخ پارت ها و ساسانیان نمایانگر این است كه صنعت شیشه گری در این دوره فراوان شایع بوده است.  ساخت مصنوعات شیشه ای این دوران به دو روش دمیدن در قطعه و دمیدن آزاد بوده و هنرمندان اون دوره جهت تزئین آثار از روش های مختلف تراش استفاده می كرده اند.

ظرف شیشه ای زرد متمایل به سبز دوره ی ساسانی، موزه ی متروپولیتن  

به طوری كه گفته می شود «در دوره ساسانی شیشه گران ایرانی، از آخرین دستاوردهای تكنیكی در سال به روش دم و نیز در تراش شیشه برخوردار بوده اند. »

معبد شوسئین در ژاپن خود گواه این مدعاست. به طوری که تعداد قابل توجهی از ظروف شیشه‌ ای دوره ساسانی در این مجموعه دیده می‌ شود. علاوه بر این وجود تراش‌ ها و قطعه‌ های متنوع زیبایی که به‌ شکل لانه زنبوری و خطی روی ظروف این دوره مشاهده می‌شود، وجه تمایز با دوره‌ های قبل‌ تر را علامت می‌دهد.

شیشه گری دوران اسلامی

چنین به نظر می رسد كه شیشه سازان، همانند دیگر پیشه وران، سبك شیشه سازی خود را تا دوره اولیه اسلام نگه داری كردند. به همین جهت صنعت شیشه‌ گری دوران اسلامی در ایران را نمی‌ توان متمایز از این صنعت در دوران قبل از اسلام فهمید. با شروع دوره اسلامی، شیشه گری بدون تغییرخاص و همچنان بر پایه راه های دوره ساسانی ادامه عمر داد

هرچند شواهد اندکی از این هنر در دو قرن نخست اسلامی وجود دارد. این در حالی است که شیشه‌ گری در ایران از قبل از اسلام رشد و گسترش داشته است. هنرمندان این دوره با توجه به پیشرفت‌ های مختلفی از جمله نوآوری چرخ تراش، دست به خلق آثار بدیعی می‌زدند، در ایران مراکزی از جمله نیشابور و گرگان شناخته‌شده‌ تر از دیگر مناطق بودند.

برقراری روابط بازرگانی، سیاسی و هنری بین كشورهای مسلمان، دلیل شد تلفیقی از هنرهای ایرانی و اسلامی به وجود آید و سامرا (سامره) در سده های دوم و سوم ه.ق (سده نهم و دهم میلادی) مركز تجمع هنرمندان مختلف شده. گفتنی است كه از نیشابور، ری، جرجان و سمرقند به نام مراكز عمده شیشه گری دوران مذكور یادشده است. همچنین بندر سیراف درسده های سوم و چهارم ه.ق (یازدهم و دوازدهم میلادی) قبل از اون كه بندر تجاری مهمی بوده است، یكی از مراكز ساخت آبگینه هم به شمار می آمده است.

ظروف شیشه ای در اوائل دوره اسلامی زیادتر شامل بطری، قوری، گلدان و فنجان می باشد که جهت رفع نیازهای زندگی روزمره، و بیشتر عاری از تزئین ساخته می شدند. از دیگر فنون مرتبط با شیشه های دوره اسلامی حكاكی یا برش روی شیشه توسط چرخ را می توان نام برد. 

دوره سلجوقی اوج شکوفایی شیشه گری

گفتنی ست که در دوره سلجوقی، تا تاریخ حمله مغول ظروف فراوان زیبای شیشه ای در گرگان ساخته می شد كه به نازكی كاغذ و گاه مینایی بود، به طوری كه برخی از اون ها تراش خورده و كنده كاری شده بودند.

 هنر شیشه گری در این دوره به اوج ترقی خود دست پیدا كرد، مخصوصا در زمینه هنر نقاشی و تزئین شیشه با رنگ های مینایی كه گفته می شود در دوره سلجوقی به نهایت مقام تكامل خود رسیده است.

حمله مغول و رکود صنعت شیشه

 با حمله مغول به ایران و تخریب شدن اكثر مراكز علمی و صنعتی چون نیشابور، گرگان و ری، برای وقت طولانی صنعت شیشه گری وابسته ركود شده و پس از ایشان نیز ایلخانیان زیادتر به ساخت و گسترش تكنیك سفالگری توجه كردند و بالطبع تولید شیشه فراوان كم و در كارگاه های كوچك انجام گرفت و منحصر به ساخت شیشه های فراوان ساده گشت كه بشتر جنبه مصرفی بودن آنها مورد توجه بود تا زیبایی و تزئین.

دوره صفوی و احیا شیشه گری: دعوت از شیشه گران ونیزی

با ظهور پادشاهی ی صفوی و رواج معامله و بازرگانی، هنر شیشه گری مجدد رواج یافت. شاه عباس با دعوت از هنرمندان شیشه گر ونیزی برای آموزش شیشه گران ایرانی، این رشته ی هنری را در ایران احیا كرد. شیشه گری در این دوران تحت نشان هنرمندان ونیزی قرار گرفته است. در نتیجه بسیاری از راه های تزیین اصیل ایرانی در آثار هنرمندان صفوی دیده نمی شود. در دوره شاه عباس دوم دستوری مبنی بر آموزش شيشه گری با ساخت کارگاه هايی در اصفهان و شيراز داده شد.

گلابپاش شیشه ای دوره صفوی

در دوران افشار و زند در قرن هیجده و نوزدهم میلادی (قرن دوازهم و سیزدهم ه.ق.)، در صنعت شیشه گری تحول خاصی شکل نگرفت. بدین ردیف پس از دوره ی صفوی شاهد ركود تدریجی صنعت شیشه گری در ایران هستیم.

دوران قاجار و صدارت امیراکبیر

آموزش این هنر سنتی در دوره صدارت امیر کبیر به اوج خود رسید در واقعیت در این دوره افراد زیادی برای یادگیری این هنر سنتی روی آوردند برای چی که با فراگیری فنون شیشه گری می‌توانستند از اون به نام هنر صنعت استفاده نمایند و به نوعی امرار معاش کنند.

با وجود این كه وقت سلطنت ناصرالدین شاه در دوره صدارت امیركبیر كارگاه های بزرگی در دور و بر پایتخت و شهرهای عظیم شیراز و اصفهان برپا شد ولی دیری نپایید كه به دلایل مختلف و بی توجهی به اون ها شالوده كارگاه ها و كارخانجات بلورسازی از هم پاشیده شد. 

هنر شیشه گری در ایران با تلاش های شیشه گران ایرانی رواج قابل ملاحظه ای پیدا کرد اما متاسفانه در دوره پهلوی این هنر سنتی با رکود عجیبی روبرو شد برای چی که در اون دوران از استاد کاران آلمانی و ایتالیایی برای ساخت و ارائه آثار شیشه گری استفاده شد و شیشه گران ایرانی هیچ اثری را در اون خلق نکردند و به این ردیف این هنر سنتی با رکود و البته بیکاری شیشه گران روبرو شد.

رکود شیشه گری در ایران از دوران پهلوی ادامه یافت تا اینکه سازمان صنایع دستی ایران برای شیشه گری کارگاه های مختلفی را تاسیس کرد و در طول دو دهه اخیر بار دیگر شاهد رواج نسبی شیشه گری در تهران هستیم و در واقعیت مهمترین مرکز شیشه گری ایران در تهران است. 

 

زیادتر بفهمید : تاریخچه شیشه و شیشه‌ گری در ایران

زیادتر بفهمید : شیشه گری و تاریخچه اون در دنیا + عکس

زیادتر بفهمید : همجوشی شیشه Glass fusing چیست؟ آشنایی با تاریخچه و تکنیک + عکس

زیادتر بفهمید : تکنیک های ساخت شیشه های دست ساز + عکس

زیادتر بفهمید : آشنایی با هنر شیشه‌گری دستی ایران + تصاویر

نگارنده: سمانه ضیائی فر

تهیه و تدوین: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
seemorgh.com/culture
اختصاصی سیمرغ