از تهمینه تا سودابه: مهمترین زنان در شاهنامه فردوسی
برخلاف آثار عرفانی و عاشقانه ادبیات کلاسیک ایران، چون حافظ و سعدی و مولوی، در شاهنامه که اثری حماسی است، زن دارای نقشی تاریخی و عینی است. به نظر میرسد دست کم ۲۴ زن در شاهنامه به نقش آفرینی میپردازند. این زنان عبارتند از آرزو، آزاده، آزرمیدخت، ارنواز، اسپنوی، بانوی گازر، بانوی گردوی، بانوی مهبود، پوراندخت، تهمینه، جریره، رودابه، سودابه، سهی، سیندخت، شهرنواز، فرانک، فرنگیس، کتایون، گردآفرید، گلشهر، ماه آفرید، منیژه و همای که در این مطلب با مهم ترین اون ها دوست خواهیم شد.
زیادتر بفهمید : نخستین زنان در شاهنامه
ارنواز و شهرنواز
ارنواز و شهرنواز که از نزدیکان جمشید پادشاه اسطوره ای ایران زمین هستند، به همسری ضحاک درآمده بودند. پس از ایستادن کاوه آهنگر و پیروزی فریدون بر ضحاک، او این دو را به ازدواج خود درمی آورد. فریدون از شهرنواز مالک دو پسر به نام های سلم و تور و از ارنواز مالک پسر دیگری به نام ایرج می شود. چون این فرزندان به سن رشد می رسند، فریدون تمامی قلمروی خود را بین آنان تقسیم می کند.
ارنواز و شهرنواز
سلم و تور که به قلمروی ایرج یعنی ایران چشم دارند، برادر کوچکتر خود را به نامردی به کشتن می رسانند. این دو برادر بعدها به دست منوچهر فرزند ایرج و به تحریک فریدون کشته می شوند. برخی معتقدند که نام ایران برگرفته از نام ایرج است.
تهمینه
دختر پادشاه سمنگان و همسر رستم و مادر سهراب بود. در پس زمینه ازدواج تهمینه و رستم و برخی ازدواج های دیگر شاهنامه مساله فراوان مهمی وجود دارد. نزد از اون باید یادآوری کنیم که شاهنامه فردوسی در واقع برگرفته از خداینامه یا خودای نامک دوره ساسانیان است که توسط ابن مقفع به عربی ترجمه می شود.
تهمینه همسر رستم و مادر سهراب
هر چند شاهنامه فردوسی عینا همان خدای نامه نیست؛ اما به خوبی فرهنگ فرماندار بر جامعه اون روز ایرانیان را علامت می دهد. فرهنگی که از آزادی دختران در انتخاب همسر سخن می گوید. رضایت زنان برای ازدواج از ارکان اصلی پیوند زناشویی است. از سوی دیگر می بینیم که هیچ مانعی برای ازدواج با مردان یا زنان خارج از قوم وملیت وجود ندارد. در واقع هدف ازدواج، پیوندی است از روی مهربانی و صمیمیت و تشکیل خانواده ای براساس دوستی و عشق که می تواند فرزندانی صالح و پرهیزگار آموزش دهد.
رودابه
رودابه دختر مهراب کابلی و سیندخت و همسر زال و مادر رستم، پهلوان عظیم ایران است. رودابه از زنان پاکدامن و پرآوازه شاهنامه است. این زن نماد عشق به همسر و فرزند است. زال که به سبب داشتن موی و بدن سپید وقت تولد مورد بی مهری پدرش سام قرار می گیرد، به کوهستان انداخته می شود تا خوراکی درندگان شود اما سیمرغ یا سَئنَ مرغ عالم، او را همچون فرزند خود می پروراند و نه تنها زال بلکه همسر و فرزند او را نیز در پناه و حمایت خود قرار می دهد. عشق رودابه به زال سپید موی و وفاداری او به همسرش داستانی دلکش و پراحساس است.
رودابه از زنان پاکدامن و پرآوازه شاهنامه
نکته مهمی که در قصـه زندگی رودابه باید مورد توجه قرار گیرد این است که او اولین زن تاریخ است که از راه عمل سزارین فرزند خود را به دنیا می آورد. (البته رومیان قرن ها سپس این نوع زایمان را به مادر سزار پادشاه روم نسبت دادند) رودابه که رستم را باردار است، قادر به وضع حمل عادی فرزند خود نیست و چون در حال مرگ قرار می گیرد، سیمرغ به زال می آموزد که چگونه با شکافتن پهلوی همسرش، جان او و فرزندش را نجات دهد. با تولد رستم، زال با کشیدن پر سیمرغ به محل جراحات اون را التیام می دهد. این زن بنا بر روایت شاهنامه زمانی طولانی می زید ولی پس از مرگ رستم به حال دیوانگی می افتد و از اون پس راه تسلیم و دوری را در نزد می گیرد.
سودابه
سودابه یا سودآوه دختر پادشاه هاماوران و همسر کیکاوس است. سودابه در شاهنامه نماد زنی است که زندانی کج اندیشی و وسوسه های شیطان می شود. نقش سودابه در شاهنامه اون وقت برجسته می شود که تبدیل به عامل اصلی در همیشگی شدن سیاوش می شود. نقشی که زلیخا در قصـه یوسف بازی می کند و نقشی که ملکه چینی دا چی در قصـه شاهزاده بو یی گائو ایفا می کند: بدنام کردن ناپسر و عبور پسر از آتش و مراسم سوگندو سربلند خارج آمدن پسر از این آتش.
سودابه یا سودآوه همسر کیکاوس
سیاوش هر چند از این آزمون با نیکنامی خارج می آید؛ اما بدگمانی های اهریمنی پدر و دسیسه های نامادری، او را از وطن و خانه آواره کرده و موجبات مرگی جانسوز را در تنهایی برای او رقم می زند. شیطان به خواسته خود رسیده؛ ولی پیروزی شیطان دیری نمی پاید و رستم به خونخواهی سیاوش، سودابه را با شمشیر به دو نیم می کند. سودابه در شاهنامه نماد زنی اغواگر است که نه تنها خودش بلکه تمامی خانواده را به ورطه نابودی می کشاند.
گردآفرید
گردآفرید در شاهنامه دختر جنگاور گژدَهَم از پهلوانان قلع سپید است که در تاریخ لشکرکشی سهراب به ایران در لباس مردانه به جنگ با سهراب رفت. در بین جنگ چون سهراب به زن بودن او آگاه شد، گردآفرید تدبیری کرد و توانست با فکر از دست سهراب برهد. گردآفرید نماینده همان زنان دلیر و جنگاور ایرانی است که نمونه آنان را در سپاهیان هخامنشی و اشکانی و حتی ساسانی می بینیم.
گردآفرید دختر جنگاور گژدَهَم در شاهنامه
او به نام یک زن چند صفت برجسته را همزمان به نمایش می گذارد. او پاکدامن است و زندانی وسوسه نمی شود. از سوی دیگر او دلاوری و شجاعت و بی باکی و وقار یک سردار عظیم را دارد. همچنین او با تدبیر و با عقل است. عقل او بر احساسش غلبه دارد. قصـه او در شاهنامه دوباره هم بازتابی است از آزادگی زنان در جامعه ایران باستان.
همای چهرآزاد
همای دختر بهمن پسر اسفندیار و سرشناس به چهرآزاد است. در کتب قدیمی از او به نام هفتمین پادشاه پادشاهی کیانیان یاد شده است . در بندهش آمده است که همای سپس از بهمن وقت 30 سال پادشاهی کرد و داراب پسرش را ولیعهد خود کرد. او را سازنده شهر جزفادقان یا گلپایگان می دانند.
همای چهرآزاد دختر بهمن
حمزه اصفهانی نیز نوشته است که خمیهن شهری بود زیبا و حیرت آمیز در راستای تیمره در اصفهان که همای چهرآزاد دختر بهمن اون را ساخت و اسکندر اون را تخریب کرد.
زیادتر بفهمید : شخصیتهای منفی و مثبت شاهنامه
زیادتر بفهمید : مخلوقات موهوم شاهنامه
زیادتر بفهمید : آیین یكتاپرستی در شاهنامه فردوسی
گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
seemorgh.com/culture
منبع: مجله همشهری
