برچسب: سنتور

مروری کوتاه بر تاریخچه سنتور ساز اصیل ایرانی

تاریخچه سنتور فراوان برای هنر آموزان این ساز مهم است برای همین امروز سازی ها این ساز را به شما معرفی میکند. سنتور، ساز زهی کوبه ای برای موسیقی ایرانی است.دهخدا در فرهنگ لغت خود ، سنتور را سازی ایرانی معرفی می کند که به شکل ذوزنقه است و سیم های زیادی دارد و برای نواختن اون از دو مضراب چوبی استفاده می شود.

سنتور بر پایه شواهد و قراین ، یکی از قدیمی ترین سازهای منطقه به شمار می رود. قدیمی ترین دلیل‌ به جا مانده از سنگ تراشی های آشور و بابلیان ( 559 قبل از میلاد) است. ابوالحسن علی ابن حسین مسعود ، تاریخ نگار مشهور و نویسنده کتاب مروج الذهب در شرح شرایط موسیقی در تاریخ ساسانیان ، وقت نام بردن از سازهای متداول موسیقی ساسانی ، واژه سنتور ( سنطور ) را بکار می برد. در کتب گذشته و تالیفات ابونصر فارابی و ابن سینا نیز نام سنتور چند بار ذکر شده است.نام سنتور در اشعار منوچهری نیز به چشم می خورد:

کبک ناقوس زن و شارک سنتورزن است / فاخته نای زن و بربط شده تنبورزنان.

سنتور سازی کاملا ایرانی است که برخی ساخت اون را به ابونصر فارابی نسبت می دهند و همانند “بربط ” از سازهای دیگر ایرانی ، بعدها به خارج برده شد. برخی از پژوهشگران بر این باورند که سنتور در تاریخ های فراوان دور از ایران خارج شده و به دیگر کشورهای آسیایی رفته است. به همین دلیل است که ما نمونه های مشابه اون را در کشورهای عراق ، ترکیه ، سوریه ، مصر ، پاکستان ، هند ، تاجیکستان ، چین ، اوکراین و دیگر کشورهای آسیای میانه و همچنین یونان می بینیم.

سنتور با کم تفاوتی در شکل ظاهری و با نام های مختلف در شرق و غرب عالم وجود دارد و این ساز را در چین ، ” یان کین” _ اروپای شرقی ، “دالسی مر” _ انگلستان ، “باترفلای ها ” _ آلمان و اتریش ، “مک پر” _ هندوستان ، ” سنتور ” _ کامبوج ، “فی ” و در آمریکا ، “زیتر” می نامند. هر کدام دارای وجه تشابهاتی هستند. ساز سنتور در تعدادی از کشورها همانند ارمنستان و گرجستان نیز رایج است ، همچنین سنتورهای عراقی ، هندی ، مصری و ترکی نیز ساخته می شود که برخی از آنها حدود 360 سیم دارد. بر پایه اسناد و مدارک ، آنچه را که ما امروزه به نام سنتور در اختیار داریم ، در واقع سنتوری است که از یکصد و پنجاه سال نزد (تاریخ قاجار) با شکل و شمایل کنونی در اختیار هنرمندان قرار دارد.

سنتورهای محمدصادق خان ( نخستین نمونه صوتی ساز سنتور به جا مانده از دوران قاجار وابسته به وی می باشد.) ، حبیب سماع وجود و حبیب سماعی در ابعاد ، شمار خرک وچگونگی ساخت فراوان نزدیک به سنتور امروزی می باشد.

 سنتور یا سنطور یکی از سازهای موسیقی ایرانی است که ساخت اون را به دانشمند عالیقدر و موسیقیدان عظیم قرن چهارم، ابونصر فارابی نسبت داده اند. شواهد و علائم بجای مانده از نقاشی ها و حکاکی های موجود از دوره های آشوری و بابلی (669 قبل از میلاد)، تصویرهایی را علامت می دهد که در اون افراد، آلاتی ذوذنقه شکل مانند سنتور را که به وسیله طناب یا نخی که بدان متصل بود از گردن آویخته و با اون می نواختند.

نقش سنگی از کهنه ترین سنتور

نقش سنگی علامت دهنده سازی همانند سنتور است که با دو مضراب سروده میشود، این نقش در آثار تاریخی بابل (بابیلون) پیدا شده است و مربوط به (991-1600 قبل از تولد مسیح) و در نئو-آشور (612-911)

عکس بازسازی شده از نقش سنگی بالا

نام این ساز دفعات در کتب کهنه و اشعار قدما تکرار شده است. به درستی مشخص نیست سنتور ابتدا در کدام سرزمین مورد استفاده بوده است، ولی مطمئنا ایرانیها قبل از ظهور اسلام با این ساز دوست بودند و اون را «کونار» می نامیدند. سپس از اسلام نیز عبدالقادر مراغه ای «ساز» یا «طوفان» را معرفی کرد که مانند سنتور امروزی بود با این تفاوت که برای هر صدا فقط یک سیم می بستند و با جابه جایی خرکها اون را کوک می کردند.

با توجه به قدمت آثار کشف شده، خیال می رود که به احتمال فراوان این ساز از قلمرو ایران به کشورهای دیگر راه یافته و نام های مختلفی پیدا کرده است. به همین دلیل، برخی از انواع سنتور در کشورهای دیگر نظیر عراق، چین، هند، مصر، ترکیه و جمهوری چک نیز با تفاوت هایی مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین این ساز را در سرزمین چین «یان-کین»، در اروپای شرقی «دالسی مر»، در انگلستان «باترفلای»، در آلمان و اتریش «مک پر»، در هند «سنتور»، در کامبوج «فی» و در امریکا «زیتر» می نامند که دارای وجه تشابهات و تمایزاتی با یکدیگر می باشند. علاوه بر این، ساز سنتور در برخی نواحی ارمنستان و گرجستان نیز رایج است.

برطبق دست نوشته های کهنه، سنتور در پادشاهی امپراتوری مین (سالهای 1368 تا 1644 هـ. م) به دنبال رفت و آمدهای روزافزون بین چین و خاورمیانه، از فارس و از راه دریا به چین منتقل شده که ابتدا در استان ساحلی کانتون رواج یافته و سپس کم کم در سراسر چین تعمیم یافته است. امروزه یان-کین یا همان سنتور چینی به نام ساز مردمی چین شناخته می شود.

در روایت دیگری، رئوف یكتا بیگ از علمای عظیم موسیقی تركیه در دایره المعارف لاوینیاك چاپ 1922 می نویسد:
سنتور در اصل از آلات موسیقی گذشته یهود است. در دایره المعارف موسیقی لاروس آمده كه سنتور از جمله سازهایی است كه اقوام یهود بی اندازه به اون علاقمند بوده اند و به احتمال توانا ساز قانون کهنه تر از سنتور است. سنتور قبل از شروع دوره قرون وسطی به اروپا راه یافته و مورد قبول عامه واقع شده است و چون موسیقی و هنر از آغاز پیدایش مذهب مسیح در استخدام اون مذهب در آمد، هنرمندان اروپا به تكامل اون كوشیدند تا سرانجام اولاد خلفی از سنتور به وجود آمد كه امروز اون را به نام سلطان سازها، یعنی پیانو، می شناسند.

گسترش سنتور در دنیا

به تعریف از ویکی پدیا :
خیال این است که سنتور از ایران به کشورهای دیگر راه یافته و نام‌های گوناگونی پیدا کرده‌است. سنتور با کم تفاوتی در شکل ظاهر و با نام‌های گوناگون در مشرق و مغرب دنیا وجود دارد. این ساز را در سرزمین چین یان کین، در اروپای شرقی دالسی مر، در انگلستان باتر فلای‌ها، در آلمان و اتریش مک پر، در هندوستان سنتور، در کامبوج فی و در آمریکا زیتر می‌نامند که هر کدام دارای وجه تشابهاتی هستند. ساز سنتور در شماری از کشورها همانند ارمنستان و گرجستان نیز رایج هست. همچنین سنتورهای عراقی –هندی- مصری و ترکی که برخی از اون‌ها حدود ۳۶۰ سیم دارند.

این ساز به شکل ذوزنقه متساوی‌الساقین ساخته می‌شود و نوع رایج این ساز دارای ۷۲ سیم است که هر ۴سیم از روی یک خرک می‌گذرد و دارای ۱ کوک است و در واقع سنتور دارای ۱۸ خرک است که ۹ تای ان در سو راست و ۹تای ان در سو چپ قرار می‌گیرد. سیم‌های این ساز توسط ۲ ترکه چوبی به صدا در می ایند که اصطلاحاً ان را مضراب می‌نامند، ولی باید توجه داشت که سنتور جز سازهای زهی-مضرابی (زهی زخمهای محسوب نمی‌شود)

سنتور در قبل و امروز

ساز سنتور پیشتر با ۱۲ وتر سیم بم و ۱۲ وتر سیم زیر ساخته می‌شد و سنتور ۱۲ خرکی نامیده می‌شد. امروزه سنتور ۱۰ خرک و سنتور ۱۱ خرک نیز ساخته می‌شود. سنتور ۹ خرک رایج‌ترین گونه سنتور است که پر استفاده‌ترین نوع اون سنتور «سُل کوک» است و نت‌های ردیف بر پایه اون نوشته شده‌اند. در سنتور ۹ خرک، چنانچه بر پایه راست کوک تنظیم شود، به ردیف سیم‌ها از پایین بر مبنای می-فا-سل کوک می‌شوند و برای اجرای گروهی و ارکستر باره است.

بهترین سنتورنوازان از قبل تا الآن عبارتند از

محمدصادق خان سرورالملک, علی اکبر خان شاهی, حسن خان, حبیب سماع وجود, حبیب سماعی, حسین صبا, حسین ملک, رضا ورزنده, منصور صارمی, فرامرز پایور, مجید نجاهی, رضا شفیعیان, مجید کیانی, اسماعیل تهرانی, پرویز مشکاتیان, پشنگ کامکار, میلاد کیایی و اردوان کامکار.

پاستاد فرامرز پایور نخستین آهنگساز ایرانی به‌شمار می‌آید که سنتور ساز تخصصی او بود و به نام یک سنتور نواز، تنها به بداهه‌پردازی توجه نکرد و به نواسازی روی این ساز پرداخت. بسیاری از سنتور نوازان عظیم ایران نزد پایور ردیف و موسیقی آموختند و تاثیر او در رشد این ساز به اندازه‌ای است که سنتور نوازانی که شاگرد مستقیم او نبودند هم خود را مدیون تلاش او می‌دانند. پایور که سنتور نوازی را نزد ابوالحسن صبا فرا گرفت و از راه او با روش سنتور نوازی حبیب سماعی از سنتور نوازان نسل گذشته دوست شد، روش مخصوص خود را در نوازندگی در نزد گرفت. فوت کرد حبیب سماعی در سال ۱۳۲۵ دوران رکود ساز سنتور در موسیقی ایرانی را با خود آورد تا این که پایور در سن ۱۷ سالگی به یاد گرفتنن سنتور نزد استاد صبا رو کرد و در طول سال‌های کار خود توانست بار دیگر ساز سنتور را در موسیقی ایرانی زنده کند.

به طور یقین می توان گفت که در طول تاریخ پرفراز و نشیب موسیقی ایرانی, سنتور یکی از پرطرفدارترین سازها در بین مردم بوده است و اون هم بدلیل صدای خوشگل و دلربای این ساز است. نوای دلنشینی که پیوند دهنده قلب آدمی با رفیع ترین و زیباترین عواطف انسان است

انواع سنتور در ایران

سنتور سُل‌كوك و لاكوك رایج‌ترین و پر استفاده‌ترین سنتور در ایران محسوب می‌شود و مدرسین سنتور استفاده از اون را به هنرجویان خود توصیه می‌كنند. اما به غیر از این نوع رایج، انواع دیگری از سنتور در ایران ساخته و استفاده می‌شوند كه از نظر ابعاد كلاف و تعداد خرك‌ها و … با نوع رایج متفاوت هستند. از جمله سنتورهای 10 ، 11 و 12 خرك از این قبیل هستند. انگیزه برای استفاده از این نوع سنتورهای غیرمعمول براساس تجربه شخصی نوازنده می‌باشد اما سهولت كار با آنها و امكان اجرای چند دستگاه در یك مرحله كوك سنتور با استفاده از خرك‌های اضافی و جابه‌جا كردن آنها از جمله انگیزه ها برای این كار ذكر شده‌اند. زمانی از سنتور 12 خرك صحبت به بین می‌آید بدین معنی است كه در هر ردیف از خرك‌های زرد و سفید 12 خرك وجود دارد به عبارت دیگر در مجموع 24 خرك وجود دارد.روش كوك كردن این نوع سنتورها با سنتورهای 9 خرك كاملا متفاوت است.

نوع دیگر از سنتور كه امروزه رواج یافته است سنتور لاكوك است كه از اون زیادتر زمان‌ در تك‌نوازی‌ها و بداهه نوازی ها استفاده می‌شود و در سنجیدن با سنتور سُل كوك صدای زیرتری دارد و از نظر كوك نیز یك پرده بالاتر از سنتور سُل كوك می‌شود این سنتور نیز از نوع 9 خرك می‌باشد. كلاف جلو 80 سانت ، كلاف عقب 33 سانت ، قطر سنتور 26 سانت ، ضخامت چوب كلاف 15 تا 16 میلیمتر و ضخامت صفحه از نوع معمول كمتر است.

نوع دیگر سنتور سی‌كوك نام دارد كه ابعاد اون از سنتور لاكوك نیز كمتر است.

نوع دیگر، سنتور كروماتیك نامیده می‌شود كه دارای سه اكتاو و نیم است و در كارهای اركستری از اون استفاده می‌شود. كلیه سیم های این سنتور سه تایی است (به استثناء هشت خرك سو راست زرد) و نت‌خوانی این نوع ساز با كلید سُل و روی خط دوم حامل نوشته می‌شود.

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
seemorgh.com/culture
منبع: saziha.ir