برچسب: آسیاب

این آسیاب که به آسیاب کوچک سرشناس است در سال ۱۳۸۶ توانست نام خود را در فهرست آثار مردمی به ثبت برساند.  

«علیرضا زمانی»، تهران‌شناس، درباره این دلیل‌ تاریخی می‌گوید:
«در قبل در شمال تهران تعداد زیادی روستا داشتیم که شماری از آنها جزء مجموعه‌های شمیران بودند و یکی از آنها روستای ونک بود. پایین ونک زمین‌ هایی وجود داشت که چندین خانوار در آنها و در روستایی بی‌نام زندگی می‌کردند. میرزا یوسف آشتیانی، سرشناس به مستوفی‌الممالک، صدراعظم ناصرالدین شاه، این اراضی را که در اختیار دولت بود، گرفت وآباد کرد. این روستا به نام میرزا یوسف که ونک را هم گرفته بود، به یوسف‌آباد معروف شد.

آسیاب آبی یوسف آباد تهران

او پایین این روستا اراضی دیگری را هم‌آباد کرد و به نام دخترش، بهجت‌ آباد، نامید. حسن‌ آباد هم به نام پسرش بود که جزء محدوده‌های شهری و در شمال تهران قرار داشت. جاده‌ای که به سو تهران می‌آمد یوسف‌ آباد نام گرفته بود و امروز حافظ نامیده می‌شود. زمین‌ها در اون تاریخ زیادتر مربوط به کشاورزی و باغ و گندم زار و… بود. هرجا کشاورزی و به‌ خصوص گندم بود، آسیاب هم وجود داشت.»

به گفته زمانی، در یوسف‌آباد اون تاریخ، ۲ آسیاب وجود داشت. البته غیر از اینها، آسیاب‌های دیگری هم در تهران بود که امروزه تخریب شده‌اند یا کارکرد خود را از دست داده‌اند. او ادامه می‌دهد:

«آسیاب گیلاسی یکی از آسیاب‌های سرشناس و کهنه شمیران بود که الآن فقط کوچه‌ای که در اون قرار داشت، نامش را یدک می‌کشد. آسیاب چیذر هم بعدها کارکرد خود را از دست داد و به حوزه علمیه تبدیل شد. آسیاب کهک هم مخروبه شده است. آسیاب‌ها یا دائم‌گرد بودند همانند کهک و با آب قنات کار می‌کردند یا همانند آسیاب گیلاسی زمستان‌گرد بودند و به آب رودخانه نیاز داشتند تا بتوانند آرد تولید کنند.»

 قدمت ۱۵۰ ساله آسیاب آبی 

علیرضا زمانی تهران‌ شناس درباره قدمت این آسیاب‌ ها می‌گوید:
«آسیاب‌های یوسف‌آباد در اختیار خاندان میرزا یوسف بود و سپس از فوت او به پسرانش رسید. گفته شده قدمت این آسیاب‌ها به دوره قاجار می‌رسد، ولی بر پایه برخی علامت‌ها و خیال و خیال می‌گویند که قدمت آنها به ۱۵۰ سال قبل می‌رسد.»

زمانی می‌گوید که کهنه‌ های یوسف‌ آباد و ونک، چون این آسیاب خط فرضی بین دو کشور بین یوسف‌آباد و ونک بوده، به یاد دارند که کشاورزان اون دوره، گندم‌ها را به شخصی به نام آسیابان می‌دادند تا آنها را تبدیل به آرد کند. به نسبتی که آرد به دست می‌آمد به آسیابان دستمزد وابستگی می‌گرفت.  

آسیاب کوچک یوسف آباد تهران

آسیاب‌ها معمولاً در راه رودخانه قرار می‌گرفتند، چراکه باید برای به حرکت درآوردن چرخ آسیاب از نیروی آب استفاده می‌شد و خبری از برق نبود. این تهران‌شناس در این‌باره توضیح می‌دهد:

«این آسیاب کوچک و آسیاب گاومیشی در راه قنات بهجت‌ آباد قرار داشتند. آب قنات که بالا می‌آمد این ۲ آسیاب را می‌چرخاند و به سو بهجت‌آباد سرازیر می‌شد. هر ۲ در راه خاکی بین روستای ونک و یوسف‌آباد قرار داشتند تا در دسترس همه باشند. آب از این روستاها جدا و در تنوره ذخیره می‌شد. امروزه تنوره آسیاب کوچک و گاومیشی در منزل یکی از اهالی یوسف‌آباد هنوز وجود دارد. تنوره به شکل چاه بزرگی است که آب در اون جمع می‌شود. در انتهای تنوره، از راه تَنبوشه یا همان لوله‌هایی سفالین که در قبل برای جابه‌جایی آب در آبراه‌های سرپوشیده، زیر زمین یا زیر دیوار کار می‌گذاشتند، آب با کمترین نشتی و با حجم زیادی عبور و با فشار به پره‌های آسیاب برخورد می‌کرد و اون را به حرکت وامی‌داشت.»

به گفته زمانی، سال ۱۳۱۱ سالی بود که میرزا حسن‌خان، پسر یوسف‌خان مستوفی‌الممالک، فوت کرد و از آنجا که مالک زمین‌های پدرش همچون یوسف‌آباد و ونک و بهجت‌آباد بود، کم‌کم این زمین‌ها به دست ورثه افتاد. او ادامه می‌دهد: «آسیاب را شخصی به نام «ابوالقاسم عجایبی» که کشاورز بود، از ورثه خریداری کرد. عجایبی اصالتاً وابسته به ده‌ ونک بود و زمین‌های انتهای ونک را در اختیار داشت. بین ده‌ونک تا شمال یوسف‌آباد گندمزارهایی بود که وابسته به او بود. او این آسیاب کوچک را نیز خرید تا خودش و دیگر کشاورزان از اون استفاده‌مند شوند. عجایبی چندین قهوه‌خانه هم در محدوده ونک و یوسف‌آباد داشت و افرادی هم در این قهوه‌خانه‌ها به کار مشغول بودند.»

 زمانی آسیاب‌ ها متروکه شدند

این تهران‌شناس با نشانه به اینکه تا دهه ۴۰ اراضی یادشده و آسیاب در اختیار عجایبی بود، می‌گوید:
«کم‌کم شهر به سو صنعتی شدن رفت و وجود برق و موتورهای برق دلیل شد تا استفاده از آسیاب کمرنگ شود. زمین‌های کشاورزی به مناطق مسکونی تبدیل شدند و محصول گندم هم به‌صورتی نبود که هر محل‌ای نیاز به آسیاب داشته باشد. بنابراین، آسیاب‌ها به سو و سوی متروکه شدن نزد رفتند.»

تنها آسیاب آبی باقی مانده در تهران

زمانی درباره آسیاب گاومیشی که هم‌دوره آسیاب کوچک بود، می‌گوید:
«آسیاب گاومیشی در نزدیکی آسیاب کوچک، روی تپه‌ای قرار داشت. درباره وجه تسمیه اون گفته شده که به دلیل وجود گاومیش‌داری یا تفریح آسیاب با گاومیش به این نام سرشناس است. دور و بر این آسیاب محل تمرین سواره‌ها و نیروهای نظامی بود. قهوه‌خانه‌ای هم کنار اون بود که نیروهای نظامی آنجا را پاتوق خود برای رد کردن زمان‌ فراغت کرده بودند. آسیاب گاومیشی در دهه ۴۰ مخروبه شد و فقط تنوره اون باقی ماند. بقایایی که از اون وجود داشت در تاریخ ساخت تونل رسالت از بین رفت.»

به گفته این تهران‌شناس، آسیاب کوچکی که امروز جزء میراث تاریخی محل یوسف‌آباد است رو به تخریب بود، ولی «اسماعیل عجایبی»، پسر ابوالقاسم عجایبی، مالک اصلی آسیاب آبی، زمانی که برای انجام برخی کارها به سرزمین برگشته بود، تصمیم گرفت این آسیاب مخروبه را که از پدرش باقی مانده، به‌عنوان میراث فرهنگی ثبت و سپس از بازسازی تبدیل به موزه کند.  

موزه آسیاب

حدود یک قرن قبل و در تاریخ قاجار، گندم‌های اهالی ونک، درکه و یوسف‌آباد بار قاطر می‌شدند و به سو آسیاب حاج «ابوالقاسم دستگیر» یا همان «آسیاب کوچک» که در باغی ۵۰ هزارمترمربعی قرار داشت، آورده می‌شدند. اون تاریخ که آسیاب پر آب بود، روزانه بین ۱۰ تا ۱۵ خروار آرد تولید می‌کرد. حاج «سید ابوالقاسم عجایبی» که کشاورز بود، بیش از ۹۰ سال نزد عرصه این آسیاب کوچک فعلی را خرید و اعیانش را اجاره داد. او مالک چند نانوایی در محل یوسف‌آباد هم بود. عجایبی که اهالی محل برای ویژگی‌های اخلاقی و کمک‌هایش به مردم به او لقب «دستگیر» داده بودند، در اون تاریخ عبادتگاه سادات را هم در محل احداث کرد که هنوز سرپاست و یکی دیگر از یادگارهای او در محل یوسفآباد به شمار می‌رود.  

پشت‌بلندی آسیاب با خیابان اسدآبادی همسطح است. امروزه فضای سبزی که در کنار آسیاب ساختن شده، همان باغی است که آسیاب در اون قرار داشته است. این بنای تاریخی به‌شکل چارطاقی ساخته شده است. در این نوع معماری، از چهار سو پایه‌هایی نصب می‌شد تا بار پشت‌بلندی و سقف بر دوش پایه‌ها قرار بگیرد و سد از فروریختن اون شود. از دو، سه سال قبل مرمت این بنای تاریخی شروع شد و قرار است به‌عنوان موزه آسیاب بازگشایی شود.  

زیادتر بفهمید : متفاوت ترین کوچه تهران +عکس

زیادتر بفهمید : جذاب ترین مدرسه های تاریخی در قلب پایتخت + تصاویر

گردآوری: گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
seemorgh.com/culture
منبع: hamshahrionline.ir