برچسب: نشدند

شاید شگفت آور باشد ولی اینجور به نظر می‌رسد که تعداد کمی از افراد به طور طبیعی در برابر ویروس کرونا مصون هستند! دانایان خیال می‌کنند مطالعه و بررسی روی این گروه از افراد، می‌تواند معمای «ایمنی ذاتی» را حل کند و منجر به یافتن یک راه‌حل جدید محافظتی در برابر تمام بیماری‌ها و حتی پیشگیری از انتقال ویروس شود.

به شرح وقت سحر به تعریف از خبرآنلاین: اکثر ما در دور و بر خود حداقل یک یک فرد مبتلا نشده به کووید یا اصطلاحاً «نُووید» را جستجو داریم؛ کسی که به طرز عجیبی در برابر تمام سویه‌های کرونا ایمن بوده و به نحوی از دست این ویروس، قِسِر در رفته است! اما صرف‌نظر از رعایت پروتکل‌ها و رفتارهای محتاطانه در طول پاندمی، آیا راز مصونیت این افراد را می‌توان در ژن‌های آنها یافت؟ و آیا پاسخ به این معمّا می‌تواند راه‌حل جدید‌ای برای مبارزه با عفونت ویروسی باشد؟

در روزهای نخستِ همه‌گیری، یک گروه کوچک از دانایان از سرتاسر دنیا، کنسرسیومی بین‌المللی به نام *COVID Human Genetic Effort راه‌اندازی کردند که هدف اون یافتن یک توجیه ژنتیکی در رابطه با این مورد است که «برای چی برخی افراد در سطوح شدید و پرخطر به کووید مبتلا می‌شوند، در حالی که برخی دیگر به طور خفیف به این بیماری وابسته شده و به راحتی بهبود می‌یابند».

*COVID Human Genetic Effort: یک کنسرسیوم بین‌المللی است که هدف اون کشف پایه‌های ژنتیکی و ایمونولوژیک انسان در اشکال مختلف بالینی عفونت کووید (SARS-CoV-2) است. این کنسرسیوم حدود 50 مرکز توالی‌یابی در سراسر دنیا دارد، از لهستان گرفته تا برزیل و ایتالیا.

پس از مدتی، این گروه متوجه شد که برخی از افراد به‌رغم تماس‌های مکرر با اشیا و اشخاص ناقل، ابداً آلوده نمی‌شوند. جذاب‌ترین یافته‌ها مربوط به اطرافیانِ نزدیک و افراد خانواده‌ی بیماران کرونایی بود که شخص ناخوش به واسطه شدت بیماری، حتی سابقه‌ی بستری در قسمت نگهداری‌های مخصوص را داشت اما افسوس از اینکه یک‌نفر از اطرافیانش با وجود تماس نزدیک با وی وابسته بیماری شوند!

آندراس اسپان، میکروبیولوژیست بالینی در دانشگاه راکفلر در نیویورک، می‌گوید: «ما گزارشات اینچنینی متعددی دریافت کردیم؛ برای نمونه، زوج‌هایی بودند که با وجود نگهداری از همسرشان در طول بیماری و تماس‌های نزدیک، حتی بدون دستکش و ماسک، به هیچ‌عنوان به بیماری مبتلا نشده‌اند».

اسپان پروژه‌ای را برای بررسی ایمنی این افراد در برابر کووید طرح‌ریزی کرد؛ این پروژه به یک جامعه آماری نسبی از اینگونه افراد نیاز داشت. بنابراین این تیم مقاله‌ای در Nature Immunology منتشر کردند که در اون، ضمن تشریح تلاش‌هایشان در زمینه‌ی مواجهه با بیماری‌ها، فراخوان خود برای تشکیل جامعه نمونه از افراد مصون در برابر کووید را اعلام کردند.

اسپان می‌گوید که استقبال از این طرح فراوان فراوان بود. او گفت: «ما به معنای واقعی کلمه هزاران ایمیل دریافت کردیم. حجم بالایی از کاربرها اعلام آمادگی کرده بودند، همین مسئله ما را مجبور کرد تا یک نظرسنجی غربالگری آنلاین چندزبانه طراحی کنیم تا روند کار راحت‌تر شود».

این تیم از جانب ۱۵۰۰۰ نفر از سراسر دنیا، پاسخ مثبت برای داوطلب شدن دریافت کرد. پس از آخر فرایند نام نویسی، لیست کاملی از ژن‌های مختلف در اختیار محققان قرار می‌گیرد، اون‌ها موارد را یکی‌یکی بررسی می‌کنند و نشان هر ژن را بر روی نگهداری در برابر کووید در مدل‌های سلولی آزمایش می‌کنند.

منظور از «مقاومت ذاتی» در برابر عفونت چیست؟

این نظریه که افراد ممکن است مصونیت نزد‌فرض و ژنتیکی داشته باشند، طبق سوابق ثبت‌شده در علم پزشکی، راستگو است و باید گفت چنین چیزی ممکن است. حرکت‌های ژنتیکی‌ای وجود دارد که ایمنی طبیعی را در برابر ویروس اچ‌آی‌وی، نوروویروس و حتی مالاریا ساختن می‌کند. اما با قدمت طولانی‌ای که رشته ایمونولوژی (ایمنی‌شناسی) در طول تاریخ علم پزشکی دارد، مفهوم مقاومت ذاتی در برابر عفونت‌ها، مفهومی نسبتاً جدید و مبهم است و تعداد کمی از دانایان به مطالعه در این زمینه علاقه علامت داده‌اند.

دونالد وین، دانشیار دپارتمان پزشکی در دانشگاه مک گیل در کانادا، می‌گوید: «اگر بتوان فهمید که برای چی یک فرد به راحتی آلوده به ویروس نمی‌شود، پس حتماً دستیابی به اینکه چگونه از ابتلا به ویروس‌ها پیشگیری کنیم هم ممکن خواهد بود!»

اما واقعیت این است که یافتن افرادی با مصونیت بالا و طبیعی، یک کار دشوار است. در حالی که شمار بسیاری برای این امر داوطلب شده‌اند، تنها یک اقلیت کوچک با معیارهای محدودی که حتماً با ویروس مواجه شده باشند و در عین حال هیچگونه آنتی‌بادی علیه اون نداشته باشند (که علامت‌دهنده عفونت است) مطابقت دارد.

قابل‌قبول‌ترین گزینه‌ها برای پذیرش در این مطالعه، کسانی هستند که از همه لحاظ در معرض خطر ابتلا به کووید بوده باشند، اما به اون وابسته نشده باشند؛ مثلاً کادر معالجه که دائماً در برخورد با بیماران قسمت کووید هستند، یا کسانی که با افراد ناخوش در یک مکان بوده‌اند یا حتی همسرانی که در یک تختخواب مشترک با ناخوش خوابیده‌اند.

واکسیناسیون و اومیکرون؛ دو سد جدی در روند این تحقیقات

زمانی که این تیم تحقیقات خود را برای جستجوی گزینه‌های مناسب شروع کرد، برنامه واکسیناسیون فراوان نیز شروع شده بود. طبق گفته‌ی این تیم، افراد واکسینه‌شده، گزینه‌های مطلوبی برای این مطالعه نبودند. بنابراین طی این روند، از هزاران نفری که اعلام آمادگی کرده بودند، حدود 800 تا 1000 نفر رد صلاحیت شدند.

کم کم، واریانت پرخطر اومیکرون در دنیا ظهور پیدا کرد. وین در این باره می‌گوید: «اگر بخواهم راستگو باشم، باید بگویم اومیکرون واقعاً این پروژه را خراب کرد!»

پس از ظهور این زیرسویه، به طور چشمگیری تعداد داوطلب‌ها کاهش پیدا کرد. اما پزشک اسپان، دخالت و ساختارشکنیِ اومیکرون را با دید مثبت‌تری می‌بیند و می‌گوید: شمارِ داوطلبانی که حتی از این موج پرخطر ویروس هم جان تندرست به در بردند و مبتلا نشدند، از وجودِ مفهوم مقاومت ذاتی حمایت می‌کند.

از طرفی کلیونا اوفارلی، یکی دیگر از اعضای گروه در ایرلند، با سو استاد ایمونولوژی تطبیقی در کالج ترینیتی دوبلین، مشغول آزمایش روی کادر معالجه و کارمندان بیمارستانی در دوبلین شد که زیادتر با قسمت کووید در تماس بوده‌اند. مشخص شد نیمی از افرادی که دی‌ان‌ای آنها برای تعیین توالی مورد بررسی قرار گرفته بود، آلوده به سویه اومیکرون هستند و از مطالعه حذف شدند. بنابراین آگهی یک بار دیگر تمدید شد و این بار بیش از 16000 نفر که ادعا می‌کردند هیچ وقت مبتلا به کرونا نشده‌اند، اعلام داوطلبی کردند.

به گفته محققان این تحقیق: یک اقلیت دویست نفری با ایمنی ذاتیِ صد درصد، برای اثبات این فرضیه کفایت می‌کند، اما مراحل آزمایش و بررسی باید روی تعداد بسیاری از افراد اعمال شود تا به فراوانی موردنظر برسیم.

وجود ژنی با خاصیت «ساختن مصونیت» بعید است

کارشناسان معقدند «بعید است که ژنی وجود داشته باشد که مصونیت ساختن کند، بلکه مجموعه‌ای از تغییرات ژنتیکی در کنار هم این اتفاق را رقم می‌زنند». طبق برخی آزمایشات، احتمال وجود مقاومت ژنتیکیِ طبیعی فراوان نادر خواهد بود. با این حال، اگر پژوهشگران ژن‌های محافظ را پیدا کنند، همین مسئله می‌تواند به رشد و پیشرفت روش‌های درمانی در آینده کمک کند. سبب خوبی هم برای این داستان وجود دارد:

متخصصان در دهه ۱۹۹۰ یک جهشی ژنتیکی را کشف کردند که ورود زیادتر گونه‌های ویروس اچ‌آی‌وی به سلول‌های انسانی را ناممکن می‌کرد و دلیل می‌شد که افراد خاصی در برابر ابتلا به این بیماری مقاوم باشند. مشخص شد که برخی از این افراد، حامل یک حرکت ژنتیکی هستند که یک نسخه به‌هم‌ریخته از پروتئینی به نام «گیرنده‌ی CCR5» را تولید می‌کند؛ یکی از پروتئین‌هایی که ویروس اچ‌آی‌وی برای ورود به سلول و ساختن یک نسخه کپی از خود، استفاده می‌کند. دارا بودن این حرکت به این معنی است که ویروس HIV نمی‌تواند به سلول‌ها بچسبد و مقاومت طبیعی ساختن کند.

نتیجه‌ی این مطالعه، تولید ماراویروک (Maraviroc) بود؛ یک داروی ضد رتروویروسی* که برای معالجه عفونت استفاده می‌شود و همچنین امیدوارکننده‌ترین معالجه برای HIV به شمار می‌آید.

*رتروویروس: نوعی ویروس است که یک کپی از ژنوم RNA خود را درون DNA سلول میزبانی می‌کند که به اون حمله می‌کند. رتروویروس، ژنوم سلول را تغییر می‌دهد.

ژنتیک به تنهایی ایمنی ذاتی ساختن نمی‌کند

پس از کارآزمایی‌های فراوان، محققان به این نتیجه رسیدند که ممکن است ژنتیک، به تنهایی عامل مصونیت در برابر تمام عوامل ابتلا به عفونت مقاومت نباشد و در برخی، سبب مصون ماندن از عفونت، سیستم ایمنی توانا آنها باشد.

آیا از وجود یک سلاح پنهان در خون اطلاع دارید؟

در طول موج اول همه‌گیری، مالا ماینی، استاد ایمونولوژی ویروسی در دانشگاه کالج لندن، به دنبال یک تیم تحقیقاتی نمونه‌های خونی را که سال‌ها نزد از همه‌گیری ویروس کرونا جمع‌آوری کرده بودند را بررسی کردند، سلول‌هایی یافتند که به طور مشخص برای تشخیص پروتئین‌های سطح ویروس کرونا ساخته شده‌اند. تیم ماینی این سلول‌های کشف‌شده را به یک «سلاح پنهان» در خون تشبیه می‌کند. از این سلول‌ها با عنوان سلول‌های T حافظه یاد می‌شود؛ سلول‌های ایمنی‌ای که دومین خط دفاعی را در برابر یک مهاجم خارجی (یا همان ویروس) تشکیل می‌دهند.

مالا ماینی؛ استاد ایمونولوژی ویروسی در دانشگاه کالج لندن

وظیفه اصلی این “سلول تی” یا “لنفوسیت تی”، کشف و نابودی عوامل بیماری‌زا و سلول‌های آلوده است. در این راه نیز از پروتئین‌هایی استفاده می‌کند که در سطح سلول وجود دارد و با پروتئین‌های سطح این عوامل خارجی پیوند می‌خورند.

عفونت کووید-19 منجر به تکثیر سلول‌های T می‌شود که به دنبال اون، بقای چند سلول تیِ حافظه‌ای، ایمنی و محافظت طولانی‌زمان پس از حذف ویروس را ضمانت می‌کند. این روند بهبود عفونت، دلیل ساختن تغییراتی در واکنش‌های ایمنی ذاتی پس از کووید-19 می‌شود. عکس از: nature
این تیم در مقاله‌ی منتشرشده‌ای در مجله Nature در نوامبر ۲۰۲۱، این فرضیه را عنوان کرد که این سلول‌ها که از همنشینی قبلی با سایر ویروس‌ها (همانند سلول‌هایی که دلیل سرماخوردگی می‌شوند)، می‌توانند محافظت متقاطعی در برابر ویروس کرونا (یا SARS-CoV-۲) ساختن کنند.

مطالعات دیگر نیز، در تأیید این نظریه، می‌گویند سلول‌های تی وجود دارند و ممکن است همین داستان پاسخی برای این سوال باشد که برای چی برخی افراد مبتلا به بیماری عفونی کرونا نمی‌شوند.

سلول‌های تی در حافظه بلندمدتِ سیستم ایمنی بدن تأثیرگذارند

از آنجایی که سلول‌های تی تا سالیان مدیدی پس از عفونت در خون باقی می‌همانند، در حافظه بلندمدتِ دستگاه ایمنی بدن نیز نقش ایفا می‌کنند. چند تحقیق مختلف علامت داده است که اشخاصی که به کووید-19 مبتلا می‌شوند، در خون خود این سلول‌ها را دارند، حتی اگر علائم خاصی هم نداشته باشند. بررسی‌ها علامت می‌دهد که سلول تی در خون ۴۰ تا ۶۰ درصد افرادی که تا به حال وابسته ویروس کرونا نشده‌اند، وجود دارد.

البته این گروه تحقیقاتی یک هشدار مهم دادند: وجود این سلول‌های محافظ بدان معنا نیست که شما با تکیه بر این اصل که حامل سلول‌های تی هستید، واکسن را نادیده بگیرید و از تزریق اون اجتناب کنید.

پروفسور ماینی الآن با همکاری محققان دانشگاه آکسفورد، روی واکسنی کار می‌کند که این سلول‌های تی را به طور ویژه در غشای مخاطی سیستم تنفسی القا می‌کند و می‌تواند محافظت پهناور‌ای در برابر ویروس کووید و انواع زیرسویه‌های اون ساختن کند. چنین واکسنی می‌تواند به خوبی عفونت ناشی از کووید را کنترل کند، زیرا در حالی که پروتئین اسپایک (همان قسمت در سلول که هدفِ واکسن است) در معرض حرکت و تغییر است، سلول‌های تی قسمت‌هایی از ویروس‌ را هدف قرار می‌دهند که در تمام انسان‌ها فراوان مشابه هستند. یک واکسن مخاطی می‌تواند این سلول‌های تی را در بینی و گلو، یعنی نقطه صفر عفونت، مهیا کرده و عفونت کووید را در نطفه خفه کند!

ماینی می‌گوید: «ما کاملاً خوش‌بین هستیم که نتایج تحقیقات در این زمینه، می‌تواند محافظت بهتری در برابر سویه‌های مختلف و حتی محافظتی در برابر انتقال ویروس میان انسان و حیوان ارائه کند».

متخصصان همچنان می‌کوشند حرکت‌هایی‌ را پیدا کنند که ممکن است خطر ابتلا به کووید مزمن و سایر پیامدهای ابتلا به کرونا را در افراد تغییر دهد؛ هرچند که هیچکدام از این جست‌وجوها آسان نخواهد بود. بنابراین، دانشمندانی که روی این تحقیق مطالعه می‌کنند، می‌گویند محافظت از سیستم ایمنی بدن فراوان ایمن‌تر از اطمینان بر ژنی است که شاید در بدو تولد به ارث برده باشیم [و شاید نه]؛ مخصوصا الآن که به نظر می‌رسد ویروس کرونا از این پس دیگر همیشه با ما خواهد بود.

اگر اینجور باشد، اسپان و تیمش باید این احتمال را بدهند که مقاومت ژنتیکی در برابر ویروس کووید یک رویا باشد! طبق نتایج نتیجه از تحقیقاتِ انجام‌شده، بعید به نظر می‌رسد اکثر کسانی که به کووید مبتلا نشده‌اند، از نظر ژنتیکی مقاوم باشند، حتی اگر یک محافظت نسبی داشته باشند؛ این داستان بدین معناست که هیچ تضمینی وجود ندارد که این افراد هیچ وقت آلوده به ویروس نشوند.

تحقیقات در این زمینه همچنان ادامه دارد.