رویکرد طرحواره درمانی بر شناخت درمانی تاکید دارد و دلیل اصلی مشکلات افراد را افکار و اعتقاد اون ها می داند. طرحواره درمانی نخستین بار توسط پزشک جفری یانگ مطرح شد. برای آشنایی زیادتر با رویکرد طرحواره درمانی با این مطلب دنبال ما باشید.
رویکرد طرحواره درمانی
طرحواره ها به مفهوم الگوهای فکری می باشند که راه درک و رفتار افراد نسبت به موقعیت های مختلف زندگی را تعیین می کنند. طرحواره درمانی یا اسکیما تراپی رویکردی است که هدف اون شناسایی و جایگزینی طرحواره های ناسازگار می باشد. این روش برای طیف وسیعی از بیماری های روحی توصیه می شود.
طرحواره های ناسازگار و منفی ممکن است ریشه برخی افکار، رفتارها و مشکلات روحی جدی باشند. نخستین بار اسکیماتراپی توسط جفری یانگ، روانشناس سرشناس امریکایی برای معالجه بیمارانی مطرح شد که به راه های جاری درمانی رایج همانند جاری درمانی شناختی/رفتاری پاسخ مناسبی نمی داند.
در این روش موثرترین و بهترین عناصر موجود در روش های درمانی قبلی همانند جاری درمانی شناختی/رفتاری، روانکاوی، نظریه دلبستگی و جاری درمانی برپایه عواطف، با یکدیگر ترکیب شده اند. این روش درمانی بخصوص در معالجه اختلال شخصیت مرزی، فراوان کارامد می باشد. در ادامه زیادتر با مفهوم طرحواره درمانی یا اسکیما تراپی، انواع ، سبک های مواجهه ای اون دوست می شوید.
مفهوم اسکیما تراپی
برای آشنایی با مفهوم اسکیماتراپی ابتدا نیاز است اسکیما یا طرحواره را بشناسید. طرحواره یا اسکیما یک ساختار شناختی بوده که به نام چارچوبی برای علم فرد درباره دیگر افراد، مکان های متفاوت، اشیاء و اتفاقات عمل می کند. طرحواره کمک می کند علم خود از دنیا را سازماندهی نموده و اطلاعات جدید که از مکان به دست می آورید را تجزیه و تحلیل و درک کنید.
در واقعیت طرحواره، همانند میانبرهای ذهنی بوده که به فرد در تفسیر حجم بالایی از اطلاعاتی که از مکان به ذهنش می رسد، کمک می کند. طرحواره ها مطابق تجربیات مان در زندگی ساختن می شوند و در حافظه ذخیره می گردند. اسکیماها بیشتر در سن کودکی شکل گرفته ولی ممکن است در بزرگسالی نیز ساختن شوند.
در حالی که این میانبرهای ذهنی جهت کمک به درک میزان زیادی از اطلاعاتی که روزانه با اون روبرو می شوید، سودمند هستند، ولی می توانند فکر فرد را محدود ساخته و سبب شکل گیری برخی ایده ها و رفتارهای ناسالم گردند. از این رو طرحواره ناسالم می تواند به الگوهای منفی یا ناکارآمد احساسی، روش های مواجهه ای و افکار و رفتارهای ناسالم تبدیل گردد.
در شکل عدم توجه به اسکیما یا طرحواره می توانند در تمام طول زندگی فرد باقی بمانند. در اسکیماتراپی هدف شناسایی اسکیماهای منفی، رفتارها، عقاید، روش های مواجهه ای و عواطف ناسالم ناشی از اون ها و سپس تلاش جهت جایگزینی اون ها با الگوهای احساسی، فکری و رفتاری تندرست می باشد.
اسکیماتراپی یا طرحواره درمانی یکی از معروف ترین رویکردها و جهت گیری های روانشناختی محسوب می شود که پیشینه علمی توانا دارد. پایه این راه درمانی ریشه در شناخت درمانی داشته که دلیل اصلی مشکلات افراد را افکار و باورهای آنان می داند.
ولی مفهوم شناخت در این رویکرد از آنچه پزشک آرون بک در شناخت درمانی مطرح می سازد اندکی پیچیده تر می باشد و تمرکز اصلی اون بر طرحواره های افراد است. به این معنی که باورهای ریشه ای و محکمی که غالبا از دوران کودکی وجود دارد با فرد به بزرگسالی می آیند. این باورها در برخی موارد در بزرگسالی هم بروز می یابند.
اسکیما تراپی برای معالجه زیادتر بیماری های روانی قابل استفاده می باشد ولی آنچه باید مورد توجه قرار گیرد، حوصله و شکیبایی مراجعه کننده در طول پروسه درمانی می باشد زیرا این معالجه بیشتر تاریخ بر بوده اما اثربخشی بالایی دارد. واجب به ذکر است تئوری زیربنایی درمانی مبتنی بر اسکیما، فرض می گیرد که اگر نیازهای اساسی دوران کودکی فرد همانند ایمنی، عشق، مهربانی و … به طور مناسب تامین نمی شود، فرد روش های ناسالمی برای تفسیر و تعامل با دنیا را شکل می دهد که به اون اسکیماهای ناسازگار اولیه اطلاق می شود.
نظریه اسکیما منظور می کند که اسکیماها موقعی شکل می گیرند که رویدادهایی که در زندگی کنونی روی داده مانند به اتفاقاتی از قبل بوده که با شکل گیری طرحواره مرتبط هستند. در صورتی که به دلیل تجارب مقاوم کودکی طرحواره یا اسکیماهای ناسالمی شکل گرفته باشد، در برخورد با این رویدادهای جدید به روش های ناسالم فکری متوسل می شود.
مراحل اسکیماتراپی
معالجه طرحواره که به نام یک مدل معالجه یکپارچه تعریف می شود، عناصر یا بلوک های سازنده دیگر معالجه ها را جمع می کند. این روش درمانی در شروع برای معالجه اختلالات پیچیده ای همانند اختلالات شخصیتی بنا شد. ولی حدود ۲۰ سالی است که برای معالجه طیف پهناور ای از بیماریها و اختلالات روانی استفاده می شود. اسکیماتراپی شامل سه مرحله است که عبارتند از:
- شناسایی اسکیماهای ناسالم و روش مواجهه ای توسط مصاحبه و پرسشنامه
- شناسایی تاثیر الگوهای منفی در زندگی روزانه
- جایگزین نمودن فعال افکار، رفتارها و روش های مواجهه ای منفی با روش های تندرست تر
عوامل ساختن کننده اسکیما یا طرحواره های ذهنی در کودکی
یکی از اصلی ترین عوامل تشکیل طرحواره های ذهنی (تله های ذهنی) تامین نشدن نیازهای عاطفی اصلی دوران کودکی می باشد. در صورتی که نیازهای عاطفی کودکی فرد به طور مناسبی پاسخ دریافت نکند، با مشکلات ذیل مواجه می شود که زمینه ساز شکل گیری تله های ذهنی است:
- عدم حس هویت فردی و استقلال
- عدم حس امنیت و دلبستگی به سایرین
- بازی نکردن و نداشتن کوشش های خودجوش
- نداشتن آزادی بیان در عواطف و بازگو نمودن خواسته های خود
برخی از تجارب منفی دوره کودکی نیز در شکل گیری اسکیماهای ناسازگار تاثیر زیادی دارند از جمله:
- عدم برآورده شدن نیازهای کودک به شکل صحیح
- صدمه فیزیکی یا رفتاری
- داشتن آزادی بیش از حد و عدم تعیین حد و خط فرضی بین دو کشور رفتاری مشخص برای کودک
- همانند سازی انتخابی رفتار پدر و مادر و درونی سازی
حوزه های اصلی طرحواره کدامند؟
طرحواره شامل ۶ حوزه اصلی می باشد که عبارتند از:
۱. بریدن از گروه و طرد شدگی
افراد دارای این طرحواره یا اسکیما حس می کنند که به جامعه تعلقی ندارند. این اسکیما معمولا هنگامی شکل می گیرد که فرد در خانواده ای منزوی از لحاظ اجتماعی عظیم شده است. یا به دلایلی همانند هوش فراوان، تفاوت ظاهر، گرایش جنسی، سابقه خانوادگی ویژه، مذهب حس می کند نسبت به سایر افراد جامعه اش متفاوت است.
فرد مبتلا به طرحواره مذکور حس می کند از بقیه دنیا جدا شده و با دیگر افراد بیگانه است. از این رو از تماس های اجتماعی و موقعیت های اجتماعی دوری می کند.
۲. نداشتن ثبات و حس رهاشدگی
این طرحواره با بی ثباتی و غیر قابل نزد بینی بودن در روابط وصف می گردد. افرادی که دارای این طرحواره هستند، حس نگرانی دائمی درباره از دست دادن عزیزانشان را دارند. این افراد برای پیشگیری از هر نوع طردشدگی، بی ثباتی و قطع روابط تمایل دارند در روابط خود را نیازمند و چسبیده علامت دهند.
این گروه از افراد علاوه بر تلاش های شدید برای پیشگیری از رها شدن توسط عزیزان خود، غالبا تصمیم می گیرند با کسی درون رابطه گردند که نمی توان نیاز تعهد و امنیت برای اون ها را آماده نماید. به شکل متناقضی این افراد از رهاشدگی می ترسند ولی شریک هایی را برمی گزینند که به احتمال بیشتری اون ها را رها می کنند.
۳. نداشتن اطمینان متقابل
فردی که طرحواره بی اعتمادی متقابل دارد به دیگران اطمینان نداشته و از این رو از اون ها بدترین چیزها را صبر دارد. این طرحواره بر این اعتقاد پایدار است که فرد مدام به نحوی مورد بدرفتاری سایرین قرار می گیرد. به طور مثال دیگران را متقلب، دروغگو و زمان طلب فرض می کند.
این افراد غالبا شکاک هستند. اون ها نسبت به سو استفاده بیش از حد آگاه بوده و اعتقاد دارند دیگران خواسته یا ناخواسته به دلیل خودخواهی یا بی احتیاطی به اون ها صدمه می زنند. این گروه از افراد بیشتر از نزدیک شدن با دیگران خودداری می کنند. و معمولا دنیای درونی خود را با کسی به اشتراک نمی گذارند.
۴. محرومیت هیجانی
افراد با طرحواره محرومیت هیجانی دوست دارند تا نیازهای عاطفی خود را نادیده انگارند. همچنین عقیده دارند که عواطف مهم نبوده یا افراد توانا و مستقل چنین نیازهایی ندارد. این گروه از افراد به طور معمول علامت های روانی همانند غم و تنهایی، افسردگی و حتی علائم جسمی مختلفی را بروز می دهند. این طرحواره هنگامی ساختن می شود که نیازهای فرد به عشق، درک و راهنمایی توسط افراد نزدیک و هم تامین نشود.
۵. وابستگی و بی کفایت بودن
در این طرحواره فرد تصور می کند که بدون کمک دیگران قادر به انجام وظیفه های روزانه به خوبی نیست. به طور مثال نمی تواند از خود به خوبی نگهداری کند، صحیح قضاوت کند، مشکلات روزمره را حل کند یا وظایف جدید را انجام دهد. این فرد به طور معمول انسانی درمانده جلوه می کند.
۶. حس نقص داشتن و شرم
افراد با این طرحواره معتقدند که در یک خصوصیت یا ویژگی دارای نقص اساسی هستند. به طور مثال این نقص ها می تواند به ظاهر فیزیکی، شخصیت یا رفتار اجتماعی مربوط باشد. افراد مبتلا به طرحواره مذکور درباره نقص های درک شده حس شرم عمیقی دارند. همچنین حس می کنند که ارزش احترام و عشق ندارند و از افشای نقص های خود خوف شدیدی دارند.
این افراد دائما حس ناامنی شدید داشته و بزرگسالانی که درگیر این طرحواره اند، دلواپس هستند که اگر به کسی نزدیک می شوند، نقص اون ها آشکار نشود. از این رو از روابط نزدیک یا تماس های اجتماعی اجتناب می کنند. این گروه در روابط نزدیک خود هم بیشتر شریکی انتخاب می کنند که به اون ها احترام نگذاشته با اون ها رفتار خوبی ندارد.
سبک های مواجهه ای طرحواره
در اسکیما تراپی به واکنش های فرد به اسکیماها، روش های مواجهه ای اطلاق می شود. روش های مواجهه ای شامل عواطف، افکار یا رفتار می باشد. روش های مواجهه ای به نام راهی جهت اجتناب از عواطف دردناک و طاقت فرسا که برای یک طرحواره ویژه تجربه می شوند، بروز می یابند.
راه های مواجهه ای می توانند در دوران کودکی سودمند باشند زیرا ابزاری برای بقا می باشند اما در بزرگسالی سبب نیرومند اسکیماهای ناسالم می شوند. هیچ قانون توانا درباره این که طرحواره های مختلف به راه های مواجهه ای خاصی منجر می گردند، وجود ندارد.
سبک های مواجهه ای ممکن است با توجه به خلق و اخلاق کلی یا حتی ها روش های مواجهه ای باشد که از پدر و مادر خود فرا گرفته اید. به این نظم سبک های مواجهه ای در افراد مختلف، متفاوت می باشد. دو نفر می توانند به اسکیماهای مشابه، به راه های فراوان متفاوتی پاسخ بدهند. در ضمن این روشها می توانند در طول تاریخ تغییر نمایند. سه سبک مواجهه ای اصلی شامل موارد ذیل است:
۱. تسلیم
این سبک مواجهه ای به معنی پذیرش یک طرحواره و بها دادن به اون می باشد. روش تسلیم به طور معمول منجر به رفتاری می گردد که الگوی اسکیما را نیرومند نموده یا ادامه می دهد.
۲. خودداری
به تلاش برای زندگی بدون یک طرحواره ویژه، خودداری می گویند. ممکن است از موقعیت ها یا کوشش هایی که شاید می توانند سبب ساختن طرحواره شوند یا در شما حس صدمه پذیری به وجود آورند، خودداری کنید. این سبک ممکن است فرد را مستعد مصرف مواد، رفتارهای پرخطر یا اجباری و دیگر رفتارهایی نماید که سبب حواس پرتی می شوند.
۳. جبران افراطی
جبران افراطی به معنی تلاش برای مواجهه با یک اسکیما توسط عمل در جهت مخالف با اون می باشد. این روش بیشتر منجر به اعمال و رفتارهایی می شود که به نحوی تهاجمی یا بیش از حد به نظر می رسد. جبران افراطی ممکن است بر رفتار فرد با دیگران نیز تاثیر بگذارد.
طرحواره درمانی مناسب چه افرادی است؟
اسکیما تراپی یا طرحواره درمانی در معالجه افسردگی مزمن، اضطراب و مشکلات روابط عاطفی و اجتماعی می تواند مورد استفاده واقع شود. این روش درمانی در زمینه های متعدد جاری درمانی نیز کاربرد دارد.
به طور مثال به مصرف کنندگان مواد مخدر کمک کرده سپس از ترک دوباره به اون بازنگردند یا در سلامتی افرادی که از اختلال شخصیت همانند اختلال شخصیت مرزی درد می برند، موثر واقع شود. ضمنا افرادی که مشکلات و ناراحتی های روانی اون ها با دیگر روش های درمانی از جمله جاری معالجه شناختی پاسخ نداده، می توانند از این راه درمانی استفاده مند شوند.
منبع : آرگا
برچسب :
